Fimmti fíllinn, fitufjallið og aðrar furður hins (allt annað en) flata heims Terry Pratchett

Hann á afmæli á laugardaginn, 28. apríl, hann Terry. Þá verður hann sextíu og fjögra og hver veit nema konan hans, hún Lyn, skutli á hann vínflösku af því tilefni. Hann er farinn að missa hárið, einsog gengur með sextíu og fjögra ára gamla menn, og minnið líka, jafnvel meira en gengur og gerist með menn á hans aldri. Terry er nefnilega með fágætt afbrigði af alzheimer. Kannski er það þessvegna sem honum liggur svona lifandis ósköp skelfing mikið á að skrifa bækurnar sínar, en kannski er það öfugt, kannski er kallinn kominn með minnisglöp afþví hann er búinn að skrifa frá sér allt vit, senda frá sér að meðaltali tvær bækur á ári síðustu þrjátíu árin, maðurinn er náttúrulega ekki í lagi (seinni tilgátan hlýtur að teljast líklegri, þar sem hann greindist ekki með alzheimer fyrren 2007 en hefur skrifað tvær bækur árlega frá 1983).  Hann er enn að skrifa, glöpin eru ekki meiri en svo, þótt hann segist ekki meika það lengur að skrifa annað en nafnið sitt þegar hann situr sveittur við áritanir, til dæmis á Discworld-ráðstefnunum sem haldnar eru hér og þar og allstaðar um okkar hnöttóttu veröld og hann lætur ósjaldan sjá sig á, aðdáendum sínum til mikillar gleði. Oftar en ekki með svartan, barðastóran hatt á silfurfáhærðu höfðinu. 

Wikipedia segir hann vera næstmestlesna höfund á Bretlandseyjum um þessar mundir en upplýsir ekki hver er mest lesinn. Letileg leit mín að hinu sanna í því máli leiddi mig hálfan útí móa, en ég held samt að það sé annaðhvort Catherine Cookson (ef dauðir rithöfundar teljast með, sem ég er ekki viss um) eða Jóhanna K Rowling. Hitt veit ég með vissu að Snuff, þrítugasta og níunda og nýjasta bókin hans úr Discworld-syrpunni, seldist hraðar fyrstu dagana eftir útgáfu en allar bækur aðrar utan tvær svo leiðinlegar að ég ætla ekki einusinni að segja ykkur hverjar þær eru. Snuff kom út í fyrrahaust og ég er svo heppinn að eiga hana ólesna, öfugt við margar aðrar bækur Terrys, þarámeðal þá sem ég ætlaði eiginlega að skrifa um hér afþví hún er sú skáldsaga sem ég las síðast og kannski best ég fari að koma mér að efninu sem er sumsé Fimmti fíllinn - The 5th elephant eftir Terry Pratchett. Þetta er eldgömul saga, kom út 1999 og ég held að eina ástæðan fyrir því að ég var ekki búinn að lesa hana fyrir löngu hljóti að vera sú að ég hafi alltaf haldið að ég væri búinn að lesa hana fyrir löngu. Og kannski er það raunin. 

Discworld-sögurnar gerast, einsog nafnið bendir til, í Diskheimi, flatri „jörð“ sem flengist um óravíðáttur ímyndunaraflsins, borin uppi af fjórum fílum, sem aftur standa á skildi hinnar stórkostlegu risaskjaldböku A‘Tuin, svosem alkunna er. Sagan – ein af milljóntrilljón sögum í sagnaarfi hinna ýmsu ættbálka, þjóða, tegunda og fyrirbæra af ólíklegasta tagi sem byggja Diskheim, í þessu tilfelli úr erfðaminni dverga – segir, að fílarnir á baki skjaldbökunnar miklu hafi upphaflega verið fimm, en einn þeirra misst fótanna, kastast útí geim og langt, langt uppí loft og þaðan niður á Diskinn með svakalegu hvissbangbúmmi og skelfilegum afleiðingum fyrir hann (og væntanlega alla nærstadda þegar það gerðist) en komandi kynslóðum dverga í hinu víðfeðma og sundurlausa stórveldi Uberwald til mikilla heilla, en alda- eða árþúsundagamlar leifar fimmta fílsins – og þá einkum og sérílagi fitan af honum – er ein helsta auðlind þeirra og útflutningsafurð. 

Fimmti fíllinn hefur nokkurnveginn allt til að bera sem prýða má eina Diskheimabók eftir Pratchett. Helsti gallinn, ef galla skyldi kalla, er sá að sögusviðið er ekki Ankh Morpork, helsta og mesta borgríki Diskheima, Sódóma þeirra og Gómorra, París, Róm og London, en það er bætt upp með því að senda nokkra vel valda fulltrúa frá því dásamlega sóðaplássi á krýningarhátíð hins nýja dvergakonungs í Uberwald, sem auk dverga geymir tröll, vampýrur, Ígora og, síðast en ekki síst, fjöldann allan af varúlfum. 

Aðalfulltrúinn, og sá opinberi, er Sam Vimes, en auk þess að vera lögreglustjórinn í Ankh Morpork vill svo vel til að hann bæði giftist og vann sig upp til greifatignar og er því – á pappírunum í það minnsta – fullgilt fyrirmenni við slíka athöfn, einkum þar sem greifynjan, sópraninn og drekaræktandinn konan hans, hún Sybil, er með í för. Aðrir í föruneytinu eru tveir lögregluþjónar (dvergurinn Cheery Littlebottom, kvenkyns dvergur sem gerir meira úr þeirri staðreynd en sómakærum (les: íhaldsömum) dvergum er almennt tamt eða þóknanlegt (þótt hún gangi nú ekki svo langt að raka af sér skeggið) og tröllið Detritus (sem gengur mun betur að hugsa í köldum fjallahéruðum Uberwald en í hitasvækjunni í Ankh Morpork)) og löggiltur leigumorðingi sem fattar (aðeins of seint) að það er hægt að banka báðumegin á hurð. 

Ástæða þess að æðsti ráðamaður Ankh-Morpork ákvað að senda Vimes (og leigumorðingja sem hans helsta hjálparkokk) frekar en einhvern annan er sú, að glæpur hefur (að öllum líkindum) verið framinn, sem gæti stefnt krýningunni, og þar með viðkvæmum friðinum milli dverga, trölla, vampýra og varúlfa Uberwalds í voða, sem aftur gæti haft verulega slæm áhrif í Ankh-Morpork: Ef engin er feitin, úr hverju skal þá steypa kertin og steikja kjötið? Slíkt er ávísun á upplausn og anarkí, byltingu og blóðsúthellingar og jafnvel eitthvað þaðanaf verra. 

Þriðja löggan sem átti að vera með í föruneyti greifans og lögreglustjórans Vimes er varúlfynjan Angua von Uberwald, en hennar fjölskylda á sitt óðal einmitt í Uberwald. Hún fannst hinsvegar ekki þegar til átti að taka, en það stafaði eingöngu af því að hún lagði af stað heimleiðis nokkru áður í leyfisleysi og banni, þar sem hún hafði ástæðu til að ætla að Wolfgang bróðir hennar væri lykilmaðurinn í djöfullegu plottinu sem ógnar friðinum í Uberwald. Og afþví að næstráðandi Vimes í Ankh-Morpork löggunni, hinn hávaxni dvergur (sem líffræðilega er reyndar maður og þaraðauki að öllum líkindum réttborinn konungur Ankh-Morpork) Carrot Ironfoundersson elskar varúlfynjuna Angua af öllu sínu konunglega hreina hjarta þá fylgir hann sinni heittelskuðu auðvitað eftir með dyggri aðstoð talandi hundsins Gaspode („I could have been a wolf, you know. With different parents, of course“ ). Ég ætla ekki að lýsa söguþræði þessarar bókar nánar, læt duga að segja ykkur að ég keypti hana á Keflavíkurflugvelli, kláraði hana í Köben tveimur dögum síðar, hló að minnsta kosti tuttuguogníusinnum upphátt og margfalt oftar inní mér og naut lestursins frá fyrstu síðu til þeirrar síðustu. 

Ég saknaði reyndar Nobby Nobbs (sem er ekki maður, ekki dvergur, ekki tröll eða ígor eða vampýra, varúlfur, zombí eða gólem né nokkur skilgreinanleg vera önnur heldur líklega eina (þekkta) lifandi veran af sínu sérstaka Nobby-tagi) úr föruneyti Sams, en hann (eða það) kom þó við sögu heima í héraði þar sem hann stóð fyrir fyrsta verkfallinu í sögu lögreglunnar í Ankh Morpork, og þaraðauki er víst ekki hægt að fá allt. 

Fimmti fíllinn kemst samt eins nálægt því og hægt er að bjóða uppá allt sem hægt er að óska sér – ef maður hefur gaman af sagnaveröld Terry Pratchett. Ég, fyrir mitt leyti, get ekki ímyndað mér heim þar sem fólk hefur ekki gaman af þeirri veröld. Og ég sendi meistaranum mínar allra bestu afmæliskveðjur og vona að honum gangi vel að skipta um öryggið svo Lyn sjái nú eitthvað til þegar hún prjónar á hann peysuna. Eða er það öfugt, þarf Lyn að skipta um peysu svo Terry geti prjónað öryggið? Það kæmi svosem ekkert á óvart.

Ævar Örn Jósepsson

Kæra Kristín - 3. hluti

Kæra Kristín. 

Ég leitaði þín lengi. Spurði eftir þér á börum. Sendi út fyrirspurnir. En fann þig ekki. Einhvern veginn fannst mér einsog öll skáld hétu Kristín. Það er víst öðru nær – eða í öllu falli flóknara en svo. Og fólkið hristi bara hausinn. Ertu að meina háskólarektor? sagði fólkið. Hvað um formann Rithöfundasambandsins? En hún þarna í París? sagði einn. Þýðandinn. Og þá mundi ég að hún hafði eitt sinn uppi stór orð um að maðurinn hennar, sem er fornbókasali í París, myndi ekki hleypa rafskinnubókaaflestrarspjaldi inn á heimilið. Þessar konur eru allar undir hælnum á einhverjum karlmanni. Nema þú auðvitað, þú ert frjáls. 

Allavega. Kristín þarf að eiga svona tæki. 

Bókin sem ég ætla að gefa þér er nefnilega svona rafskinnubókaaflestrar-
spjaldstölvuskjal. Þú færð hana í tölvupósti um leið og þú gefur þig fram. Og hún heitir Grand Canyon – Miklagljúfur – og er eftir Vitu Sackville-West. Ég reikna með því að kaupa nýtt eintak fyrir þig því maður getur ekki gefið rafbækurnar sínar. Ég get víst ekki bara skráð hana á þig eða sent þér afrit af skjalinu mínu. Eða – ég get auðvitað allt sem ég vil (ég er nefnilega líka frjáls). Ég get alveg brotið afritunarvörnina og kannski er ég meira að segja búinn að því. Mér finnst það mjög líklegt. En það er áreiðanlega ólöglegt þótt höfundurinn sé löngu dauður og fái ekki krónu greidda fyrir þetta héðan af. 

Ég keypti þessa bók fyrir einhverjum mánuðum. Líklega voru þetta einhvers konar impúlskaup, einsog það er kallað þegar maður bara spreðar peningum út í loftið án þess að hugsa út í afleiðingarnar. Ég held ég hafi séð einhverja samantekt, eitthvað – og ákveðið að þetta væri nú áhugavert – en svo var ég búinn að gleyma því öllu þegar ég las bókina. Ég mundi ekkert um höfundinn og ekkert um söguþráðinn – nema það eitt að þetta væri ein af þessum nasistar-unnu-seinni-heimsstyrjöldina skáldsögum sem yfirleitt eru kenndar við „alternative history“ (annarlegar sögur? – óþægilegt að eiga ekki þetta orð, history, á íslensku). Ég reyndi að gera mér í hugarlund af lestrinum hvenær bókin hefði verið skrifuð – og giskaði á miðja sjöunda áratuginn. 

Bókin kom mér strax á óvart. Hún hefst á til þess að gera langri persónulýsingu. Breskur maður, Lester, situr og horfir á breska konu, Helen, og veltir henni fyrir sér. Þau eru bæði gestir á hóteli við Miklagljúfur, nálægt stórri bandarískri herstöð. Heimsmyndin birtist manni eiginlega bara í algeru framhjáhlaupi við það sem virðist vera ógurlega mikill og leiðinlegur hversdagur.  Margir gestanna eru flóttamenn frá Evrópu. Nasistar unnu stríðið á meginlandinu og Bretlandseyjum en Bandaríkjamenn semja um frið. 

Einsog gengur bera fæst orð minnsta ábyrgð og þetta á hvort eð er ekki að vera bókadómur eða einu sinni umfjöllun – þetta er bókagjöf og maður klagar ekki bækurnar sem maður gefur, kemur ekki upp um þær. Ég segi þér því ekkert meira af söguþræðinum – sem er reyndar alveg magnaður og ég væri meira en til í að ræða við þig framvinduna þegar þú ert búin að lesa bókina – en ég ætla samt að reyna að segja þér hvað mér fannst. 

Um miðja bók var ég orðinn heltekinn af því sem mér fannst vera tvíkynleiki bókarinnar – hvernig hún var strákabók (eða karlabók) um seinni heimsstyrjöldina og nasista og loftárásir og sögulegan fróðleik, á sama tíma og hún var stelpubók (eða kellingabók) um hið hversdagslega og jarðbundna í bland við andleg málefni (án þess þó að verða nokkurn tíma skvísubók, verð ég að viðurkenna, og aldrei mjög upptekin af tilfinningum, þetta er kaldari kelling en svo). Og þetta gerðist sem sagt allt á sama tíma og Kristín Svava var á fullu að skjóta niður barnaníðinginn Humbert Humbert á kellingablogginu og Helgi Ingólfs var að delera um ástarvellur á kallablogginu. Og allir með kynjagleraugun á lofti úti um allt land, kynjasvipurnar og kynjafallbyssurnar. Eða svona. Þið vitið. 

Allavega. Kominn í miðja bók og gefst upp á óvissunni. Teygi mig í snjallsímann á náttborðinu og slæ höfundinum upp. Bókin er gefin út 1942. Löngu áður en neinn var búinn að vinna seinni heimsstyrjöldina. Og raunar var ekkert svo ósennilegt á þeim tíma að Hitler myndi bara hirða Evrópu. Bókin er þannig ekki skrifuð sem alternatíf fortíð, heldur sem hugsanleg (ótímasett) framtíð. 

En ritunartíminn reyndist síðan ómerkilegri partur uppgötvunar minnar, því í ljós kom að Vita Sackville-West, hverrar nafn mér hafði vissulega þótt kunnuglegt en mundi alls ekki hvaðan, er fyrrum ástkona Virginiu Woolf og það var til hennar sem Orlando – ein æðisgengnasta bók sem ég hef lesið –  var rituð og kölluð „lengsta ástarbréf sögunnar“. Fyrir þá sem ekki muna það skal rifjað upp að Orlando fjallar um veru (sem er byggð á Vitu Sackville-West) sem lifir í margar aldir og hefur líf sitt sem andrógýnískur karlmaður en er í bókarlok, á öðrum áratugi 20. aldarinnar, andrógýnísk kona – altso fulltrúi þess sem er í senn bæði-og og hvorugt í kynjamálum. Í lok bókarinnar gefur Orlando út ljóðabók og hlýtur fyrir hana virt verðlaun – líkt og Vita gerði í upphafi síns bókmenntaferils. Og hverjum þeim sem hefur lesið Orlando ætti að vera fullkomlega ljóst að ef Orlando hefði fylgt ljóðabókinni eftir nokkru síðar með yfirskilvitlegum nasistaróman þá hefði hann verið nákvæmlega svona. 

En jæja. Kristín, þú lætur bara vita af þér í athugasemdakerfinu og ég sendi þér bókina og þú sérð þetta síðan sjálf. 

Allra bestu kveðjur!

Þinn,

Eiríkur

Eiríkur Örn Norðdahl

Ákærði

Þegar ég var lítill drengur var vinsælasti þáttur Ríkisútvarpsins mjög einfaldur. Illugi Jökulsson las upp úr gleymdum bókum sem hann hafði þefað uppi hér og þar. Mér fannst þetta alltaf dálítið sniðug aðferð til að gera útvarpsþætti. Nú er ég að hugsa um að beita sömu aðferð, hér í síðasta pistli mínum í þessu virðulega vefriti, sem brátt heyrir sögunni til.

Bókin sem ég hef valið er þó ekki gömul eða gleymd. Hún kom út í gær og flestir sem ég hef hitt síðan þá eru eitthvað byrjaðir að lesa hana. Hún hefur einungis komið út á vefnum enn sem komið er. Mér fyndist nú óvitlaust af höfundunum að láta gefa hana út með virðulegri hætti. Ég sé fyrir mér leðurband og gyllingu.

Bókin heitir „Dómur Landsdóms“. Aðalpersóna hennar er karlmaður, 61 árs að aldri, sem í bókinni er jafnan nefndur Ákærði, en hefur á ákveðnu tímabili leitt ríkisstjórn. Bókin fjallar fyrst og fremst um ýmis bréf og skýrslur sem ákærði hefur fengið í hendur frá stórum hópi aukapersóna. Þá er sagt frá fundum hans og samtölum við marga einstaklinga. Framvindan hefur dauflegt yfirbragð, en smátt og smátt verður lesandanum ljóst að mikið drama býr að baki sem að lokum hefur hrikalegar afleiðingar fyrir samfélagið allt og leiðir til áfellisdóms yfir Ákærða – sakfellingar, sem svo er nefnd í bókinni.

Nú gríp ég niður í bókinni þar sem lýst er ábyrgð Ákærða gagnvart þeirri atburðarás sem frásögn af fundum og bréfum hefur dregið fram. Fyrst lesum við það sem fram kemur um möguleika Ákærða á að breyta eða hafa áhrif á þess atburðarás til að draga úr verstu afleiðingum hennar:

„Samkvæmt því, sem rakið hefur verið, er fullsannað að störf samráðshóps um fjármálastöðugleika og viðbúnað hafi ekki komið til umræðu á fundum ríkisstjórnarinnar á því tímabili, sem ákæra í málinu tekur til. Því síður voru þar kynntar hugmyndir og umræður innan hópsins um þörf á pólitískri stefnumótun, svo sem um hugsanlegan fjárhagsstuðning ríkisins við viðskiptabankana ef til greiðslufalls þeirra kæmi og umfang innstæðutrygginga. Þótt vafi leiki á því hvort innstæðutryggingar hafi komið til umræðu í ríkisstjórn á umræddu tímabili virðist fyrst hafa verið fjallað um yfirlýsingu um þetta efni á fundi hennar 5. október 2008. Þá fer ekki milli mála að Icesave reikningar Landsbanka Íslands hf. og vandamál tengd þeim, þar á meðal hætta, sem stafað gæti af reikningunum vegna skuldbindinga Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta, komu ekki sérstaklega til umfjöllunar í ríkisstjórn. Einnig er óhætt að slá því föstu að það, sem fram kom á fundum ákærða og fleiri með bankastjórn Seðlabanka Íslands 7. febrúar og 1. apríl 2008, var ekki rætt í ríkisstjórn. Þar var heldur ekki fjallað um yfirlýsinguna, sem ákærði og tveir aðrir ráðherrar undirrituðu 16. maí 2008 í tengslum við gerð gjaldmiðlaskiptasamninga Seðlabanka Íslands við þrjá norræna seðlabanka, þótt í henni hafi verið lýst yfir skuldbindingum í nafni ríkisstjórnarinnar. Loks verður að líta svo á, miðað við það sem fram er komið í málinu, að efni bréfs viðskiptaráðuneytisins til breska fjármálaráðuneytisins 20. ágúst 2008 hafi aldrei verið kynnt eða rætt á fundum ríkisstjórnarinnar, en þar var þó lýst afstöðu hennar til aðstoðar ríkisins við Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta, svo og til stuðnings við Seðlabanka Íslands í hlutverki hans sem lánveitandi til þrautavara gagnvart íslensku bönkunum.“

Í framhaldi af þessu er sjónum beint að lögum ríkisins og þeim skyldum sem leiðtogi ríkisstjórnar hefur til að tryggja velferð samfélagsins:

„Samkvæmt c. lið 8. gr. laga nr. 4/1963 varðar það ráðherra sem áður segir
ábyrgð eftir lögunum ef hann lætur farast fyrir að framkvæma nokkuð það, sem fyrirskipað er í stjórnarskránni. Þótt líta megi svo á að ákærða hafi ekki verið ljóst fyrr en í byrjun október 2008 hve geigvænleg sú hætta væri, sem steðjaði að íslenska bankakerfinu og þar með heill ríkisins, voru upplýsingarnar, sem honum voru tiltækar um yfirvofandi háska, engu að síður svo alvarlegar þegar í febrúar það ár að á ákærða hvíldi skylda til að taka hann til umfjöllunar á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Þá blasti við að kæmust viðskiptabankarnir í greiðsluvanda myndi lánstraust ríkisins bíða alvarlegan hnekki á lánamörkuðum erlendis. Vegna stærðar bankakerfisins, sem nam nálega nífaldri landsframleiðslu Íslands, lá jafnframt ljóst fyrir að ríkið hafði takmarkað svigrúm til að koma bönkunum til aðstoðar, meðal annars fyrir þá sök að skuldbindingar þeirra voru að stærstum hluta í erlendum gjaldmiðlum. Við þetta bættist óvissa um kröfur innstæðueigenda á hendur bönkunum, en á þessum tíma nutu þær ekki forgangs umfram kröfur annarra lánardrottna við gjaldþrotaskipti eða slit þeirra. Í ársbyrjun 2008 námu heildarinnstæður hjá íslenskum fjármálafyrirtækjum, sem nutu tryggingar hjá Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta, meira en 2.300.000.000.000 krónum. Þótt til álita hefði komið var ógerningur fyrir ríkið að takast á hendur ábyrgð á innstæðunum að fullu ef til greiðsluþrots bankanna kæmi.“

Loks er bent á að aðstæðurnar sem skapast höfðu þegar hingað var komið sögu væru svo óvenjulegar að þær kölluðu augljóslega á endurskoðun stefnu og aðgerða:

„Hér var við fordæmalausan og risavaxinn vanda að etja og vegna þess hve ríkir almannahagsmunir voru í húfi var án nokkurs vafa um að ræða mikilvæg stjórnarmálefni í merkingu 17. gr. stjórnarskrárinnar. Þar að auki gerði hættuástandið, sem magnaðist eftir því sem á leið, það að verkum að óhjákvæmilegt var að taka til endurmats þann þátt í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar, sem laut að afstöðu hennar til viðskiptabankanna. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 36/2001 heyrir það málefni undir ríkisstjórnina í heild, en ekki einstaka ráðherra. Af þeim sökum var skylt að taka það til umræðu á ríkisstjórnarfundum svo að öllum ráðherrum gæfist þar kostur á að tjá sig og ráða því til lykta.“

Nokkru síðar er bent á að Ákærði hefði getað haft áhrif á atburðarásina:

„Sú háttsemi ákærða að láta farast fyrir að hlíta fyrirmælum 17. gr. stjórnarskrárinnar um að halda ráðherrafundi um þau mikilvægu stjórnarmálefni, sem lýst hefur verið hér að framan, varð ekki eingöngu til þess að brotin væri formregla, heldur stuðlaði hún að því að ekki var á vettvangi ríkisstjórnarinnar mörkuð pólitísk stefna til að takast á við þann mikla vanda, sem ákærða hlaut að vera ljós í febrúar 2008. Ef slík stefna hefði verið mörkuð og henni síðan fylgt eftir á skipulegan hátt, þar á meðal af Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitinu, má leiða að því rök að draga hefði mátt úr því tjóni, sem hlaust af falli bankanna í byrjun október 2008. Enn fremur er líklegt að stjórnvöld hefðu þá verið betur undir það búin að taka afstöðu til beiðni Glitnis banka hf. um fjárhagsaðstoð í lok september 2008 þannig að greiða hefði mátt úr vanda þess banka á yfirvegaðri hátt en gert var.“

Og hér kemur svo niðurstaðan, sem má segja að sé niðurstaða sögunnar, ef sögur hafa þá niðurstöðu:

„Það er því niðurstaða dómsins að vegna athafnaleysis ákærða, sem lýst er hér að framan, beri að sakfella hann fyrir brot gegn c. lið 8. gr. laga nr. 4/1963, sbr. 11. gr. sömu laga, vegna þeirrar háttsemi, sem honum er gefin að sök í lið 2 í ákæru.“

Þessu er fylgt eftir með tilfinningaþrunginni yfirlýsingu sögumanns:

„Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir að hafa af stórfelldu gáleysi látið farast fyrir að halda ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni eins og fyrirskipað er í 17. gr. stjórnarskrárinnar, þrátt fyrir að honum hlaut að vera ljós sá háski, sem vofði yfir bankakerfinu og þar með heill ríkisins, eins og nánar greinir hér að framan, með þeim afleiðingum að ekki var um þau málefni fjallað á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Við ákvörðun viðurlaga verður að líta til þess að þetta brot telst hafa verið framið af stórfelldu gáleysi. Þótt ákærði hafi með þessu ekki eingöngu brotið gegn formreglu, svo sem rakið var hér áður, verður ekki horft fram hjá því að ekki hefði komið til sakfellingar í málinu hefði ákærði gætt að því einu að taka þessi málefni upp innan ríkisstjórnarinnar, eins og honum bar samkvæmt 17. gr. stjórnarskrárinnar. Í málinu er ákærði sýknaður af alvarlegustu brotunum, sem hann var borinn sökum um. Hann er 61 árs að aldri og hefur ekki áður hlotið refsidóm. Að öllu virtu verður honum ekki gerð refsing í málinu.“

Ég verð að viðurkenna að ég klökknaði lítillega þegar ég las þetta niðurlag. Maðurinn er 61 árs og hefur ekki orðið uppvís að öðrum brotum. Þess vegna engin refsing. Fallegt.

Sjálfum fannst honum það sprenghlægilegt.

Jón Ólafsson

Derríderó – Glósur héðan og þaðan um Jakob forlagasinna

Í Jakobi forlagasinna og meistara hans (1796) segir frá Jakobi og meistara hans sem ferðast til áfangastaðar, sem aldrei er nefndur, og til þess að stytta meistaranum stundir segir Jakob söguna af ástum sínum.

Sú saga er hins vegar rofin sífelldlega af öðrum sögum og persónum og fyndnum uppákomum af ýmsu tagi – Diderot bregður stöðugt á leik með frásagnarformið.

Diderot

Aðrar persónur segja sögur og þær eru sömuleiðis rofnar af enn öðrum sögum og persónum og uppákomum.

Einn af þeim sem rýfur sögurnar er lesandinn sjálfur, eða innbyggður lesandi sögunnar sem gefur hinum innbyggða sögumanni engan frið. Lesandinn spyr, biður um upplýsingar, gagnrýnir verkið jafnvel.

Sögurnar í sögunni eru yfirleitt skoplegar og fjalla um ástir og kynlíf, og oft er lýst persónum sem beita blekkingum til þess að ná sínu fram.

Sviðsetning er takmörkuð, vísað er til bókrollunnar miklu þar efra en annars er aldrei vísað til ævisögulegra, sálfræðilegra eða sögulegra þátta til þess að setja tal persóna og gjörðir í samhengi.

Sagan endar án þess að Jakob ljúki ástarsögu sinni og án þess þeir komist á leiðarenda, hver eða hvar svo sem hann var. Í þessari sögu koma persónur hvergi að og fara ekkert; sagan lýsir í raun heimi án upphafs og endis, það er engin byrjun og engin niðurstaða, engin orsök og engin afleiðing, þrátt fyrir allt. Eða hvað?

Stöndum við hugsanlega uppi með sömu spurn og við upphaf sögunnar: hverjir eru þessir menn, hvaðan koma þeir, hvað vilja þeir, hvert stefna þeir?

Leiðir sagan okkur hugsanlega hvergi, nema inn í sig sjálfa, þar sem við sjáum lögmál frásagnarinnar dregin í efa, lögmál skynseminnar einnig, lögmál merkingarinnar og rökvísi tungumálsins?

*

Í titli bókarinnar koma fram tvö meginþemu hennar: Jakob og meistari hans og forlagahyggjan sem er tengd Jakobi. Og kannski má segja að tengslin, átökin á milli Jakobs og meistara hans, mótist að stórum hluta af hinni grunnandstæðu sögunnar, forlagahyggjunni og frelsinu. Í kjölfar gistiheimilissenunnar, þar sem Jakob neitar algerlega að hlýða meistara sínum og gerir uppreisn gegn hlutverkinu sem markar stöðu hans í heiminum („Farið ofan – ég fer ekki ofan ...“), reyna þeir félagar að skilgreina eða koma einhverri reglu á samband sitt með samningi sín á milli (en hann endurbirtist síðan í rannsóknum Hegels öld seinna á sambandi herrans og þræls hans):

Jakob: Lýsum eftirfarandi yfir: 1. að það standi skrifað efra að ég sé yður ómissandi, og að ég finni, að ég viti að þér komist ekki af án mín, því misnoti ég aðstöðu mína í hvert sinn sem færi gefst.

Meistarinn: En Jakob, aldrei hefur nokkur maður lýst slíku og þvílíku yfir.

Jakob: Lýst yfir eða ekki lýst yfir, þannig hefur það alltaf verið, þannig er það nú, og þannig verður það svo lengi sem jörðin snýst. [...] Lýsum eftirfarandi yfir: 2. að rétt eins og Jakobi er kunnugt um áhrif sín og vald yfir meistara sínum þá er meistara hans ókunnugt um eigin veikleika og hann er ófær um að losna við sína manngæsku, og því skal Jakob vera ósvífinn án þess þó að meistari hans láti í ljós að hann hafi tekið eftir því, til að halda friðinn. Öllu var þessu komið í kring án vitundar okkar, allt var þetta innsiglað og frágengið á þeirri stundu sem náttúran gat af sér Jakob og meistara hans. Þá var ákveðið að þér fengjuð titilinn, en ég inntakið. Ef þér hafið í hyggju að ganga þvert á vilja náttúrunnar, þá er betur heima setið en af stað farið. [...]

Meistarinn: Og að hvaða leyti er samþykki okkar óhjákvæmilegt [náttúrulegt]?

Jakob: Mjög mörgu. Haldið þér að gagnslaust sé að fá að vita það í eitt skipti fyrir öll, skýrt og greinilega, hvar manni beri að halda sig? Hingað til hafa allar okkar deilur orsakast af  því að við höfum enn ekki kveðið afdráttarlaust upp úr með að þér væruð minn meistari og ég væri yðar meistari. En nú er það frágengið; og nú þurfum við aðeins að bregðast við í samræmi við það.

Meistarinn: Hvar í fjandanum hefur þú lært allt þetta?

Jakob: Í bókinni miklu.

Hér eru flóknustu andstæður bókarinnar leiddar í ljós, á milli bókrollunnar miklu hið efra og atburðarásarinnar í veruleikanum. Kant rannsakaði sama hlut en notaði hugtökin örlög og frjáls vilji.

En þetta þema tengist einnig eðli frásagnarinnar og tungumálsins, sem sé annarri grunnandstæðu í verkinu sem eru tengslin á milli veruleikans og skáldskaparins en þau voru mjög til umfjöllunar á upplýsingatíma: Spurningin var hvort skáldskapurinn gæti endurspeglað veruleikann, hvort hægt væri að lýsa heiminum með tungumálinu þegar líkingalögmálið hafði verið numið úr gildi, eða öllu heldur, þegar það hætti að virka, þegar fólk var tekið að skynja tungumálið og virkni þess með öðrum hætti en miðaldamenn höfðu gert.

Spurningin var: Kemur merkingin (þarna úti, þarna uppi) á undan orðinu (sem er hér),  eða ræður orðið hvað það merkir í því samhengi sem það er í?

Hér er með öðrum orðum verið að tala um nýtt táknkerfi þar sem ekki er lengur náttúrulegt eða sjálfsagt samband á milli tákns og merkingar þess, heldur er það tilviljunarkennt – rökvísi tungumálsins er ekki til staðar lengur.

*

Ef við skoðum nánar sambandið á milli bókrollunnar og veruleikans í textanum þá kemur í ljós að Jakob fer á milli þess að treysta algerlega á forlöginn og draga þau í efa.

Fyrst í stað virðast tengslin á milli bókrollunnar miklu og atburðanna hér og nú snerta bæði tímaröð atburða (fyrst stendur það á bókrollunni, síðan gerast hinir fyrirsögðu atburðir) og orsakaröð þeirra (fyrst bókrollan svo sem afleiðing hennar atburðirnir):

Jakob: Ef það hefði staðið skrifað efra hefði ég sagt við sjálfan mig allt það sem þér ætlið að segja mér nú [...] (9)

Meistarinn bregst við á röklegan hátt, og veltir fyrir sér orsakasamhenginu með talsverðri skeptík:

Meistarinn: Ég er að gæla við eina hugmynd: hún er sú hvort velgjörðarmaður þinn hafi verið kokkálaður vegna þess að það stóð skrifað efra; eða hvort það stóð skrifað vegna þess að þú kokkálaðir velgjörðarmann þinn? (10)

Og auðvitað segir þá forlagasinninn Jakob:

Jakob: Þetta stóð hvort tveggja skrifað hlið við hlið. Allt hefur þetta verið skirifað í einu. Þetta er eins og tröllaukin bókrolla sem flett er sundur hægt og hægt ... (10)

Þetta er kannski næst því að vera einhvers konar vísindahyggja, keðja orsakar og afleiðingar sem er skrifuð í erfðavísa okkar en þarf einnig að lúta utanaðkomandi áhrifum.

*

Stundum virðist Jakob stuttlega láta undan trúnni á forlögin:

Jakob: [...] Við önum áfram í niðamyrkri og höfum ekki hugmynd um hvað skrifað stendur þarna efra, jafn fjarri lagi í óskum okkar, gleði og þjáningum. (74)

En textinn í heild sinni snýr upp á þessar vísbendingar um forlagatrú Jakobs, leikur sér að henni, dregur hana sundur og saman í háði jafnvel. Þeir meistarinn velta því til dæmis fyrir sér hver kunni að vera höfundur bókrollunnar efra:

Meistarinn: Og hver var það sem skrifaði hamingju og óhamingju þarna efra?

Jakob: Og hver var það sem bjó til bókrolluna miklu þar sem allt stendur skrifað? (13)

Hér er ekki beinlínis dregið í efa að höfundurinn sé ekki til eða hann sé dauður, eins og talað var um á tuttugustu öldinni, en með því að bera fram spurninguna er amk lýst efasemdum um eðli eða jafnvel tilveru slíks Höfundar. Og ef höfundurinn hyrfi úr Textanum (Heiminum/Bókinni) myndi merking hans fara á flot, verða óviss. Og þar með stöndum við frami fyrir sama vanda og áður um merkingarleysi tungumálsins, vanda sem menn hafa tengt nútímanum.

Og kannski fjallar bókin ekki um merkingu hlutanna heldur hvort merking sé yfirleitt til. Og ef hún er til hvort hún sé þá ekki huglæg tálsýn fremur en hlutlægur sannleikur.

Og Jakob slær úr og í. Hann efast um tilurð forlaganna, hann efast um að það sé einhver ein merking með þessu öllu saman, að sá sem allt veit, Höfundur bókrollunnar miklu, viti hvaða merking sé í raun með öllu saman, hvert við stefnum, hvað komi næst:

Jakob: Maður veit aldrei hvað himinninn vill eða vill ekki, og ef til vill veit hann ekkert um það sjálfur.

Og svo biður Jakob til Höfundarins að bókrollunni með írónískum hætti, hæðist að tilveru hans, höfundskap hans, verki hans. Þegar Meistarinn spyr hvers vegna hann sé að biðja segir hann:

Jakob: Ég segi: „Þú sem skapaðir bókrolluna miklu, hver sem þú ert, og hefur með þínum fingri skrifað allt sem skrifað stendur efra, þú hefur alla tíð vitað hvað mér er fyrir bestu; verði þinn vilji. Amen.“

Og þegar meistarinn spyr hvort honum væri ekki réttast að þegja svarar hann:

Jakob: Ef til vill, ef til vill ekki. Ég fer með bænina upp á von og óvon [...] (147)

Orðin „upp á von og óvon“ benda til að hann vonist öðrum þræði eftir því að það sé einver höfundur að öllu saman, einhver texti sem segi til um hvernig allt veltur. Fyrr í sögunni segir sögumaður reyndar:

Við teljum að við höfum örlögin í hendi okkar; en það eru ævinlega þau sem leiða okkur áfram: Jakob sá örlögin að verki í öllu sem snerti hann eða kom honum nærri, hesti hans, meistara, munki, hundi, konu, múlasna, kráku.

*

Derrida

Fleiri dæmi má tína til um það hvernig Jakob eða verkið sjálft grefur undan forlagahyggju Jakobs, undan hugmyndinni um að það sé einhver fyrirfram merking til, að lífið hafi tilgang, markmið.

Á vissan hátt hrærast þeir Jakob og meistari hans ekki í sveitum Frakklands upp úr miðri 18 öld, þeir ferðast ekki úr bæ til hallar eða eftir veginum úr sveitinni til borgarinnar, heldur hittast þeir og hrærast í tungumálinu þar sem þeir ráfa um í leit að merkingu sem er sífelldlega skotið á frest og er mismunandi eftir því hvað er hér og nú, eins og Derrida átti eftir að halda fram 200 árum seinna.

Þröstur Helgason

Karel og Kiljan

Er ég nógu íslenskur? Er þetta eðlileg rannsóknarspurning fyrir þann sem sest niður og skrifar texta? Er Halldór Laxness nógu íslenskur? Er Karel Čapek nógu tékkneskur? Er Elías Knörr nógu spænskur? Eða kannski of spænskur til að skrifa ljóðabækur á íslensku?

Kveikja þessara hugleiðinga er svo gömul að ég var búinn að gleyma henni, en galisísk-íslenski rithöfundurinn Elías Knörr (eða Portela þegar hann er í galisískara skapi) minnti mig á þær í nýlegri grein sinni á þessu bloggi, þar sem hann fjallar um Francisco Tario, sem svo sannarlega var ekki nógu mexíkanskur. Þessu er lýst svo:

„Málið er að Tario skrifaði ekki einu sinni mjög mexikóska spænsku. Sögur og persónur hans gætu eins gerst í Evrópu, Bandaríkjunum eða annarsstaðar í heiminum. Tími og rými Tarios eru ekki bundin neinum stað eða neinu tímabili, og enn síður neinni menningu eða þjóð. En slíkar bókmenntir skipta ekki miklu máli í þjóðhverfum bókmenntakerfum.“

Og íslenskt bókmenntakerfi á það til að vera óvenju þjóðhverft og oftast beinist það að okkur sjálfum, jafn sjálfhverf og við erum. En stundum líka að hinum, stundum viljum við geta treyst því að tékkneski rétturinn á matseðlinum sé nógu tékkneskur. Þetta er sjaldnast orðað berum orðum, en það kemur þó fyrir – og sjaldgæft dæmi um það má finna í Reisubókarkorni Halldórs Laxness. Þar er kafli um för Laxness til Tékklands ársins 1946 og hér kemur sá kafli sem fjallar um tékkneskar bókmenntir:

„Við íslendingar vitum lítið sem ekkert um tékka. Og þó, Jóhannes úr Kötlum hefur þýtt Salamöndrustríðið eftir Tsjapek, en reyndar segir sú bók ekkert um Tékkóslóvakíu, og útdráttur er til úr Góða hermanninum Sveik, og hann segir dálítið.“

Svo mörg voru þau orð nóbelskáldsins um tékkneska höfunda í þessari annars ágætu ferðasögu. Salamöndrustríðið er vísindaskáldskapur þar sem risastórar salamöndrur öðlast greind á við manneskjur og fara á endanum í stríð við mannkynið. Þannig að nei, við fyrstu sýn segir bókin ekkert um Tékkóslóvakíu – verandi umlukið öðrum löndum og hafið í mörghundruð kílómetra fjarlægð er hættan af sjávarsalamöndrum meira að segja óvenju lítil.

Þak Evrópu

En Tékkóslóvakía er ekki lengur til. Landið varð til við fall Austurrísk-Ungverska keisaradæmisins, átti tveggja áratuga blómaskeið áður en nasistarnir marseruðu inn og fékk örstutt frí frá alræðisstjórnum áður en kommúnistar tóku völdin, frí sem stóð einmitt þegar Halldór heimsótti landið. Salamöndrustríðið var hins vegar skrifuð árið 1936, táknsaga um þær ógnir alræðis sem kynnu að vera handan við sjóndeildarhringinn og þjóðernishyggjuna sem var drifkraftur hennar. Þessi bók og önnur verk Čapeks fóru nógu mikið í taugarnar á nasistum til þess að hann komst í þriðja sætið á handtökulista Gestapó fyrir innrásina í Tékkóslóvakíu (hann lést áður en til þess kom). Sagan segir líka að andstaða hans við fasisma hafi komið í veg fyrir að hann hlyti nóbelsverðlaunin, stuðningur við verk á borð við Salamöndrustríðið var of stuðandi gagnvart þriðja ríkinu og þegar sænska akademían bað hann um að skrifa „eitthvað meinlaust“ var svarið þetta: „Bestu þakkir, en ég hef fyrir löngu skilað af mér doktorsritgerðinni.“

En Salamöndrustríðið er kannski tékknesk fyrst og fremst í þeim skilningi hvað hún er evrópsk, enda Tékkóslóvakía í hjarta Mið-Evrópu og hafa íbúar landsins til skiptis verið þátttakendur í leikriti Austur- og Vestur-Evrópu. Til merkis um hve menning þeirra er sam-evrópsk þá eru Čapek og Bohumil Hrabal líkast til einna þekktastir höfunda sem skrifa á tékkneska tungu – en hverfa þó oftast í skugga Kafka, sem skrifaði nánast öll sín verk á þýsku, og Kundera, sem hefur hægt og rólega skipt yfir í frönsku sem fyrsta mál í útlegð sinni í París.

Á meðan Halldór dvelur í landinu eru Tékkar í miðjum klíðum við að þjóðverjahreinsa landið. Hann sýnir þessu skilning og virðist hlynntur þessu, sem er kannski skiljanlegt árið 1946 þegar vinsældir Þjóðverja voru svo sannarlega í sögulegu lágmarki. En seinna hefur komið í ljós hve grimmileg hefnd Tékkóslóvaka var, rúmlega tveim milljónum þýskumælandi íbúum var vísað úr landi og talið er að um tíu þúsund manns hafi verið drepin og aðrir tíu þúsund dáið sökum brottflutninganna. Fyrrum íbúar Súdetahéraðanna eru ennþá að berjast fyrir einhvers konar réttlæti og þótt að Václav Havel hafi beðist afsökunar fyrir hönd þjóðar sinnar þegar hann var forseti og stungið upp á því að Súdetaþjóðverjum væri gert auðveldara fyrir að öðlast tékkneskan ríkisborgararétt og endurheimta eignir sínar náði sú tillaga aldrei í gegnum tékkneska þingið.

Missirinn var þó ekki bara hinna brottfluttu Þjóðverja. Eftirá áttu Tékkar líka eftir að syrgja þá fjölþjóðlegu Prag sem Kafka spratt upp úr, suðupotti gyðinga, Þjóðverja og Tékka, sem eftir á að hyggja var einn helsti drifkraftur allrar þeirrar miklu sköpunar sem einkenndi Tékkóslóvakíu millistríðsáranna. Leifar þessa suðupotts virðist Halldór skynja þegar hann fjallar almennt um tékkneska listamenn með þessum orðum: „Vonandi er það vanþekkingu minni og glapsýni að kenna að ég gat ekki séð í list þeirra mikið sérþjóðlegt, heldur virtist hún mér samþjóðleg, hámenníngarleg og töluvert útsmogin evrópulist, jafnvel svo að ýmsir hinna tékknesku listamanna væru kannski heimsfrægir ef þeir væru franskir.“ Þetta skrifar hann tveimur síðum seinna, en það er eins og hann sé hægt og rólega að gera sér þarna grein fyrir því að styrkur tékkneskrar menningar sé einmitt miklu frekar í hinu samþjóðlega en hinu sérþjóðlega. En þó má velta fyrir sér orðanotkuninni, af hverju samþjóðlega frekar en sammannlega?

Faðir þjóðar

En ef Halldór hefði viljast fræðast betur um þá Tékkóslóvakíu sem hann heimsótti hefði þó vel mátt mæla með því að hann leitaði dýpra í smiðju Čapeks og þá útfyrir skáldskapinn. Hann var náinn vinur forsetans Tomáš Garigue Masaryk og skrifaði merka samtalsbók við hann sem í enskri þýðingu kallast einfaldlega Talks With T.G. Masaryk. Masaryk er mörgum gleymdum í dag, enda fellur blómaskeið þjóðar hans í skuggann af alræðisstjórnunum sem komu á eftir, eða eins og útgefandi ensku útgáfunnar orðar það í formála: „We have let Lenin, Stalin and Hitler win the battle for our attention against a man whom they saw as a great Central European antagonist.“

Masaryk var ágætlega kunnur heimspekiprófessor í Prag en örlaganornirnar völdu hann ekki í eitt aðalhlutverk Evrópusögunnar fyrr en hann var orðinn 64 ára gamall. Þá braust heimsstyrjöldin fyrri út og Tékkóslóvakía ekki enn orðin til nema sem hluti af keisaradæmi Habsborgaranna. Masaryk varð fljótt lykilmaður í hinni tékknesku andspyrnu og ferðaðist vítt og breitt um veröldina á meðan á stríðinu stóð til þess að afla fylgis þeirri hugmynd að leysa upp Austurríki-Ungverjaland og leyfa Tékkum og Slóvökum að stofna sitt eigið ríki. Uppruni Masaryks sjálfs kann að vera ein ástæðan fyrir því að Tékkóslóvakía varð niðurstaðan þá frekar en Tékkland og Slóvakía, en hann var fæddur í Slóvakíu en eyddi fullorðinsárunum að mestu í hinni tékknesku Prag.

Hann varð fyrsti forseti landsins, árin 1918-1935, frá því hann var 68 ára og þangað til hann varð 85 ára. Sem er máski ágætt að hafa í huga nú þegar við veltum fyrir okkur aldri mögulegra forsetaframbjóðenda og hversu þaulsetnir þeir kunni að vera út frá því. En þetta er einmitt bók sem væri hverjum verðandi forseta hollt að lesa. Það er aðeins of langt síðan ég las hana til þess að ég þori að útlista í smáatriðum hvernig pólitíkin birtist í henni, enda ekki beinlínis hægt hvort eð er, það er frekar einhver illskilgreinanlegur þráður í hans pólitísku heimspeki sem var orðuð best í titli safnrits um Čapek, sem virðist hafa verið skoðanabróðir hans í pólitík: Til móts við hina rótttæku miðju (Towards the Radical Center).

Og þótt hann hafi barist fyrir sjálfstæði þjóðar sinnar þá ofbauð honum öfgafull þjóðernishyggja, jafnvel þegar hún var stunduð í þeim tilgangi að auka veg sjálfstæðisbaráttu. Hann fékk ófáa þjóðernissinna upp  á móti sér þegar hann afhjúpaði nýfundin tékknesk ættjarðarljóð frá miðöldum sem fals og ekki kættust þeir heldur þegar hann barðist fyrir endurupptöku á máli gyðingsins Leopold Hilsner, sökum þess að fyrri réttarhöldin hafi angað af and-semítisma. Allt þetta var löngu áður en hann varð forseti, undir lok nítjándu aldar. Þá var hann svo vel giftur að hann tók eftirnafn eiginkonunnar sem millinafn, en hin bandaríska Charlotte Garigue varð fljótt lykilkona í tékkneskri kvennabaráttu þegar hún flutti til landsins ásamt eiginmanni sínum (Masaryk kynntist henni þegar hann var að kenna heimspeki í Vínarborg) og þýddi meðal annars Kúgun kvenna yfir á tékknesku. Og það er augljós þráður sem liggur frá Masaryk til annars heimspekilega þenkjandi forseta meira en sextíu árum síðar, Václavs Havels.

Róbótar, helsprengjur og BA-ritgerðir

Karel Čapek var afkastamikill höfundur. Þótt skáldsögurnar hafi ekki verið margar þá bætti aragrúi smásagna, blaðagreina, ferðasagna, barnabóka og leikrita það upp. Margt af því var vísindaskáldskapur í ætt við Salamöndrustríðið, hann er líkast til einna þekktastur í dag fyrir æskuverk sem er þó með hans síðri verkum, leikritið R.U.R. (Rossum's Universal Robots), sökum þess að þar kom nýyrðið róbót fyrst fram, sótt í slavneskt orð yfir vinnuþræl. Nýyrðasmiðurinn var þó bróðir Karels, Josef, myndlistamaður og oft samstarfsmaður (og báðir voru hagleiksmenn á sérsviði hins, oftast myndskreytti Josef bækur Karels en Karel myndskreytir þó sumar sjálfar, til dæmis ferðasögurnar. Og í barnabókum unnu þeir texta og myndir í sameiningu). Skömmu síðar kom út skáldsagan Krakatit, spásögn um kjarnorkusprengjuna, tuttugu og einu ári fyrir Hiroshima.

En þótt Krakatit sé að upplagi þjóðfélagsádeila þá verður hún er á líður miklu frekar ferðalag niður í myrkari kima mannssálarinnar. Þangað leitaði Čapek raunar að mínu viti ekki nógu oft, en fáir hafa þó komist lengra en hann gerði í sínu merkilegasta verki, þematísku trílógíunni sem samanstendur af Hordubal, Lofsteini og Venjulegu lífi (Three Novels: Hordubal, Meteor, An Ordinary Life heitir verkið í enskri þýðingu).

Það verk er sannarlega sammannlegt í besta skilningi þess orðs og það var upphafleg ástæða þess að ég fór að rugla reitum þeirra Laxness saman. Ég var einfaldlega forvitinn að vita hvort leiðir þeirra hefðu skarast áður en þeir hittust í lokaritgerðinni sem ég var að skrifa um verk þeirra. Sú saga öll er efni í miklu lengri grein, en þeir sem eru æstir í að lesa tæplega hundrað síðna BA-ritgerð er þó frjálst að hafa samband.

Ásgeir H. Ingólfsson

Heimsslitabrot

Ég á lítinn púka með rautt hár sem hleypur um íbúðina og leitar í bækur. Hann skríður upp og niður stigann eins og skröltormur og finnur sér bókahillu og ryður bókunum skoppandi kátur niður á gólf í einn stóran hrauk, tekur eina þeirra og horfir á hana langa hríð, rýnir í letrið þótt hann sé bara eins árs og kunni ekki að lesa; það er svolítil atferlisfræðistúdía að fylgjast með honum því það eins og allt gott fólk veit læra börnin sem fyrir þeim er haft og honum, semsagt eins árs syni mínum, finnst merkilegt að sitja og lesa bækur, jafnvel þótt í þeim séu engar myndir. Hann hefur komið sér upp bókmenntasmekk, fengið sérstakt dálæti á bókum um skrímsli og búið sér til ákveðnar kríteríur um hvað það er sem hann tekur úr hillunum, svo auðvitað er ami að þurfa að raða þangað aftur; hann kemur trekk í trekk með Eneasarkviðu Virgils, bók með tignarlegri kápu. Þarna kemur hann aftur með Eneasarkviðu sem ég hef nýsett aftur í skápinn. Og aftur. Hann er snar í snúningum. Og mér verður á að hugsa að sá litli gæti tekið upp á því að gerast harðkjarna hefðarsinni og blása fullorðnu fólki í kringum sig í brjóst nokkurri auðmýkt sem gæti ekki verið annað en meinholl í hugstola núinu. Hvað ef hann tæki upp á því að ryðja yfir mig stórverkunum sem óþyrmilegast líkt og rafbókavæddur og hnattrænn hlýnandi samræðulaus heimsendir væri í nánd og skola þyrfti öllu sem nokkru máli skipti í sögu mannsandans upp á einhverjar fjörur áður en af yrði?

Hann gæti komið með Parísarleik Cortázars. Hann gæti komið með kviðurnar sem Hómer skrifaði á nóinu, blindur. Síðan með Sturlungu sem höfundarnir söfnuðu í öllu sem gerst hafði í veröld þeirra. Cervantes kæmi næstur eins og jólasveinn til byggða, sagan um Kíkóta þar sem einhentur höfundur skrifaði fram nýja tíð. Svo kæmi Gogol, hann skrifaði engin reiðinnar býsn og aðeins eina einustu skáldsögu en ef öllu höfundarverki miðlungs Booker-verðlaunahafa væri hellt ofan í smásöguna „Dagbók vitfirrings“ er ekki hundraðprósent helvítis andskotans öruggt að það næði botnfylli. Jónas Hallgrímsson skrifaði enga skáldsögu en „Stúlkan í turninum“ hefur ekki verið lesin til fulls samkvæmt nýjustu könnunum. Sylvia Plath opnaði box og gufan rýkur enn upp og sá litli kæmi með bókina sem vinur minn gaf mér í menntaskóla og ég hef ekki séð í mörg ár. Þá kæmi hann færandi hendi með Þórberg, manninn sem braut nýjar leiðir í íslenskum bókmenntum. Þvínæst blauta bók eftir Dylan Thomas sem drakk sig í hel og sullaði viskíi á ljóðin sín. Þá Dickens sem hefur verið samfellt í endalausri endurprentun allar götur frá frumprentun og ég á einhvers staðar í kiljum, líklega í kössum; en það gæti verið handleggur fyrir hann að finna Gunnlaugs sögu ormstungu því ég man ekki til þess að hafa nokkru sinni rekist á hana í bókabúð og sennilega á ég hana ekki. Kannski kæmi hann með skáldsöguna eftir Thor sem ég er nýbúinn að endurlesa og hlýtur að vera innan seilingar. Hann kæmi þá með Heilagan Ágústínus sem þambaði úr sínum bikar og syndgaði svo hann gæti skrifað Játningar sínar. Raunir Verters unga ollu sjálfsmorðsbylgju í Evrópu og ekki væri amalegt ef barnið kæmi með eitt lítið farg sjálfsmorða í farteskinu. Juan Rulfo vann lungann af verkum sínum á sviði ljósmyndunar og skrifaði sárafáar bækur en samt má veröld tortímast áður en Pedro Paramo fellur úr gildi, hún er svo djúp að það er bannað að stinga sér í hana af bakkanum. Mig minnir að ég eigi eitthvað eftir Nicanor Parra, þótt það sé Violeta, mín kæra Violeta, sem bjó til heilan tón í tónstigann. Blindfugl/svartflug, hvar ætli hún sé? Ég geymdi hana alltaf á vísum stað, líklega við hliðina á Hamsun, og ég ætla rétt að vona að hún sé á vísum stað núna. Laurence Sterne ætti greiða leið í hendur ungans þótt betri borgurum í London þætti Tristram Shandy vera algert helvítis rugl, skríllinn hló víst dátt að þessum hámenntaða samsetningi, þjófstuldi úr verkum Rabelais, Robert Burtons og Francis Bacons. Snorri Sturluson kæmist undir barnshendurnar og Eddan sem hann ætlaði að kortleggja veröldina eins og allar hennar goðsagnir eins og hún væri garðskiki með birkitré. Óvíð í þýðingu Kristjáns Árnasonar er á bakvið dyrnar og ef strákurinn stendur uppi á stól getur hann sótt sér alla þessa þekkingu um það hvernig allt kvikt tekur endalausum ummyndunum, án afláts. Hann gæti komið með Dante. Huldu. Þjóðhætti Jónasar. Þúsund og eina nótt.  Voltaire. Nietzsche. Hjálp! Ég yrði kaffærður í bókum. Ætli mér þætti ekki nóg um þessar trakteringar?

***

En hvað með hinn almenna lesanda?

En hvað með hinn almenna lesanda?

En hvame hinn ammenna lesaha?

Ennkvamehimammemmahehaha?

Memmamemimamemamemaha?

Meeeeeee!

***

Stráksi kom ekki með allar þessar bækur á eftir Eneasarkviðu Virgils heldur litla bók eftir Gonzalo Torrente Ballester sem mér þykir vænt um. Hún heitir Fragmentos de apocalipsis og er skáldsaga frá árinu 1977. Svona gleðja börnin mann. Færa manni lítið brot úr heimsendi. Hvað vill maður hafa það betra? Eiginlega minnti mig að hún – gripurinn sjálfur – væri stærri en hún reynist þegar sá litli kemur hlaupandi með hana, agnarsmáa kilju sem er stór að innan.

Torrente sjálfur var svolítið magnaður náungi. Hann fæddist 1910 og dó 1999 og var einn af módernistunum í spænskum bókmenntum. Ég hef horft á nokkur viðtöl við hann og þau eru ansi skemmtileg á að horfa því eiginlega er ekki vinnandi vegur að fá nokkurn skapaðan hlut upp úr Torrente. Allavega hefur hann enga þolinmæli fyrir því ef  heimskulega er spurt og enn síður ef spurt er af hroka og einmitt þannig var spurt í þessum frekar gulu viðtölum. „Hvað finnst yður?“ spyr Torrente á móti. „Hvað mynduð þér telja að væri gott svar við þessari spurningu?“ „Ég er ekki viss um að ég skilji spurninguna almennilega.“ „Kannski má hugsanlega segja að svo sé og kannski ekki.“ Torrente gengur algerlega upp í söguna sem er gjarnan sögð til að lýsa einkennum héraðsbúa, héraðsins Galisíu á Spáni: Ef maður hittir Galisíumann í stiga er engin leið að fá að vita hvort hann er á leiðinni upp eða niður. „Hvort er þú sjálfur á leiðinni upp eða niður?“ svarar Galisíumaðurinn. „Stigar eru athyglisvert fyrirbæri.“ „Jasvo.“ „Það er nú það.“ „Góð spurning.“ Allt annað en að segja manni hvort þeir séu á leiðinni upp eða niður.

Um Torrente má lesa í uppsláttarritum að hann sé einn þeirra höfunda sem gekk til liðs við Falangistahreyfinguna og tengdi sig þannig við Franco til þess að bjarga lífi sínu, firra sig vandræðum, til þess að geta yfirleitt lifað af á Spáni, þrátt fyrir að halda alla tíð á lofti vinstrisinnuðum sjónarmiðum; til þess að draga úr baslinu með ritskoðun á tímum Franco-stjórnarinnar, sem hann þó fór ekki varhluta af. Á móti þessari skoðun hefur verið teflt fyrstu skáldsögunni hans, Javier Mariño, frá árinu 1943 en þar er erfitt að sjá annað en að hinn ungi Torrente hafi verið algerlega sannfærður fasisti. Sagan er sjálfsævisöguleg að (einhverjum) hluta og lýsir manni sem flýr til Parísar árið 1936, verður ástfanginn, af kommúnista, flytur síðan til Ameríku þegar ástandið versnar á Spáni og hyggst reisa þar nýja borg eins og hver annar Eneas en snýr svo aftur til Spánar og gerir það eina rétta, sem sé gengur til liðs við fasista. Sjálfur lýsti Torrente því yfir í sjónvarpsviðtali að í bókinni kæmu ekki fram sjónarmið sem með nokkru móti gætu talist hliðholl Francostefnunni. „Hvað finnst yður?“ spurði hann ef ég man rétt. Bókin var reyndar innkölluð af ritskoðun fasistastjórnarinnar þrátt fyrir að útgáfan væri upphaflega leyfð að tilskyldum ákveðnum textaniðurfellingum; sú staðreynd rennir allavega stoðum undir spurningu Torrente: „Hvað finnst yður?“ Ég las aldrei nema eitthvert hrafl í þessari bók og veit það ekki. Hinsvegar tók ég þessa samræðu við spænskukennara minn á Spáni, virðulega eldri frú sem var málkunnug bæði Torrente og Franco, og hún var á því að bókin væri ekki fasísk, né höfundurinn - aðeins Franco.

Gonzalo Torrente Ballester tilheyrði ´36 kynslóðinni svokölluðu, en til hennar eru einnig taldir menn eins og Miguel Delibes (líka mjög stór fígúra í spænskri bókmenntum), leikritaskáldið Antonio Buero Vallejo, heimspekingurinn Julian Marías (pabbi Javiers sem ég heyrði út undan mér að nú ætti að þýða á íslensku) og Camilo José Cela, þann gamla jaxl með fasistatendensa þekkja allir. Fragmentos de apocalipsis (Heimsslitabrot) tilheyrir skáldsagnaþrennu sem gagnrýnendur bjuggu til eftir á og kölluðu fantasíska. Heimsslitabrot gerist á mörgum plönum þar sem saman blandast í einn dýrðlega fyndinn graut innrás íslenskra víkinga í galisíska borg og einskonar dagbók um ritun skáldsögu. „Þessi bók er ekki listræn sköpun heldur vitnisburður um erfitt og þegar upp er staðið misheppnað sköpunarferli,“ segir í formála höfundar að þessari útgáfu og haft er eftir í ágætri fræðigrein sem ég fann um bókina á netinu. Fræðimaðurinn prjónar við: „að sjálfsögðu er það verk að mínu viti allt annað en misheppnað og án nokkurs vafa einnig listaverk.“

Það er hægt að tala um marga sögumenn í þessari bók því sögumaðurinn á í sjálfskennslakrísu (eins og heimurinn) og hann veit ekki alveg hvort hann er Alberto Caeiro, eitt af ótal hliðarsjálfum portúgalska skáldsins Fernando Pessoa, eða Abel Martín, hliðarsjálf spænska ljóðskáldsins Antonio Machado. Sögur bókarinnar eru af þrennum toga, dagbækur, saga og spádómsbrot. Þetta er ekkert sérlega erfitt í lestri, spádómsbrotin eru skáletruð, dagbækurnar eru eftir höfundinn (eða einhvern) og sögunni vindur áfram. Í sögunni leitast hópur anarkista við að bjarga heiminum með því að ferðast til fortíðarinnar og fyrir kemur ráfandi vitfirringur. Í spádómunum er aðalmaðurinn Ólafur nokkur víkingakonungur sem kominn er aftur til að hefna þúsund ára gamalla harma þegar hann beið ósigur í orrustu um borgina Villasanta. Hann ætlar að leggja borgina í fjandans rúst. Hvaðan kemur þessi maður? „Hvað var hann að gera allan þennan tíma?“ „Það hlýtur að vera fjandanum leiðinlegra að bíða í þúsund ár, jafnvel fyrir víking.“

Íslendingasögur eru á hverju strái í þessari bók sem ekki er eiginleg skáldsaga og þannig er því líka farið í systurbókunum, einhver fróður Íslendingasagnafræðingur gæti komist í feitt. Lesendur höfðu meiri mætur á forverabókinni La saga/fuga de J.B., hún er frægari og vafalaust höfðu gagnrýnendur lög að mæla, segir höfundurinn í formálanum en gefur annars lítið fyrir samanburð á verkum höfunda sem hvert og eitt hafi sína eigin kosti og galla, vafalaust getur þetta verið athyglisvert fyrir áhugamenn um samanburð yfirleitt, þótt allt sé einstakt. Torrente klykkir út með: „Jón Jónsson hefur skrifað bók sem að sjálfsögðu er ekki eins góð og Ódysseifskviða. Gaman að því!“

¡Pues mira que bien! Gaman að því! Eftirminnileg orð og dæmigerð fyrir húmor Torrente.

Chesterton hafði á orði að húmor í bókmenntum yrði að kalla fram ofsakæti – en ofsakæti af því tagi sem fengi brosið síðan til að stirðna á andlitinu í íhugulli grettu sem stoppaði tímann og græfi upp spegil. Þannig er þessi bók, lúmskt fyndin og lúmskt tragísk og mikil rússíbanareið af hugdettum, sprikli og alvöru, raunsæi, frásagnargleði og stílöfgum: Á einni síðu er einhver sem manni finnst ekki geta verið neinn annar en höfundurinn sjálfur að skrifast á við rússneska fræðikonu um estetísk efni (og hann segir í formálanum að fræðikonan sé sannarlega til og að hann hitti hana stundum og tali við hana í síma), á næstu síðu er slengt fram hugmyndinni um kynlífsvélmenni, íturvaxin róbotkvendi, Freyjur, sem sinna hverri mannsins þörf af kostgæfni, en þessi hugdetta var Torrente hugleikin á höfundarferlinum. Síðan kemur einhver Óskar Óskarsson, ekki man ég hvaðan sá getur átt ættir. Þvínæst birtist ljótur dreki og Ólafur konungur víkinganna heldur áfram í aldalangri útrás sinni í Helguborg í Stjörnusveitinni sem augljóslega eru sömu slóðir og voru áfangastaður Thors Vilhjálmssonar á göngunni um árið. Áður en maður veit af er kominn heill hringur af hugleiðingum í bland við ærsl, söguþráð og vangaveltur í bland við fáránlega fantasíu, og útkoman er eftirminnileg bók.

Fragmentos de apocalipsis er ærleg bók. Maður ætti að þakka fyrir endurnýjuð kynni við þannig bók áður en veröld ferst. Gaman að því.

Nú kemur stráksi með eitthvað annað.

Hermann Stefánsson