Björninn úr Bjarmalandi, eftir Þorsteinn Þ. Þorsteinsson, mjög síðbúin gagnrýni

Pólitískur rétttrúnaður hefur fengið nýja merkingu, það snýr ekki lengur að því hvaða pólitík er rétt að aðhyllast, heldur einfaldlega að “vera pólitískur” Fólk sem hefur langa reynslu í því að vera áskrifendur að póstlistum hjá Amnesty International fer mikinn og vill uppræta alla ópólitíska hugsun.

Þessi pólitík er bara bóla, tylliástæða athyglissvelgjanna til að fá að gaspra og stjórna umræðunni. Pólitík er alltaf bara bóla, hún er ávallt afvegaleidd af fólkinu sem síst ætti með hana að sýsla. Hugmyndir eru aldrei skoðaðar útfrá sínu eigin gildi, heldur stimplum og verðmerkingum þeirra sem hafa eignað sér álitsgjafahlutverk í samfélaginu.

Ég datt nýverið í lestur á merkilegri bók sem heitir Björninn úr Bjarmalandi, eftir Þorstein Þ. Þorsteinsson, ritaðri 1943 og útgefinni sirka 1945. Ég greip hana á markaði í þeirri trú að þetta væri umfjöllun um ferðir örvar-Odds eða tengd málefni, en var heldur en ekki hissa þegar ég kom aðeins inn í bókina og sá að þetta var varnaræða fyrir Stalín. 1943, sannleikurinn um Stalín er ekki allur kominn í ljós en nóg til að flestir sem áður trúðu á framfaraskrefið mikla hafa stigið nokkur til baka. Fljótlega færi fólk að afsaka sig og afstöðu sína en þarna var höfundur sem taldi að útkoma seinna stríðs hefði hreinsað Stalín af öllum áburði um ranglæti. Varnirnar helstu, snúa að ásetningi Stalíns í kúgun á kúlökkum, það er stór- og miðjustórum bændum og hreinsunum á pólitíska sviðinu, en Þorsteinn virðist hafa heimildir fyrir gífurlegum spellvirkjum þessara bænda sem meðal annars eiga að hafa stuðlað að miklu leyti að þeim hungursneyðum sem dundu á þjóðinni frá byltingu og fram á fjórða áratuginn. Pólitískar hreinsanir virðist Þorsteinn einungis hafa hugsað útfrá háttsettu fólki í hernum og mikilvægustu einstaklingunum í stjórnsýsslunni, og sýnist mér vera trúaður á að það hafi allt verið flugumenn nasista, en sá kafli er ekki eins skýr og sá sem snýr að bændunum.

Bókin endar á hrollkaldri dæmisögu um Salómonsréttlæti sovéskra dómsstóla, þarsem dómari á að fella dóm yfir bónda sem drepið hafði nágranna sinn í ölæði, og ætti samkvæmt lögum að dæma hann til dauða en mildar refsinguna gegn loforði sakamannsins um að hann muni rækta land nágrannans og halda þannig uppi fjölskyldu hans, og snerta aldrei framar áfengi.

Stjórnmálasagan, bókmenntasagan kennir okkur að menn sem héldu uppi vörnum fyrir Stalín séu í besti falli geðsjúkir sakleysingjar og í versta falli andkristísk illmenni, og í hefðbundnum þrælsótta gagnvart þessum stöðluðu hugmyndum byrjaði ég á því að kynna mér hvort lægi launhelgi á umræðu um þennan tiltekna höfund, ættingjar á lífi sem skammast sín fyrir kjánaskapinn. En það hefði ég svo sem getað látið ógert því þegar uppi er staðið reynist Þorsteinn fyrst og fremst friðarsinni og jafnaðarmaður, gott og vel, friðarsinni sem taldi friðnum best borgið hjá brjáluðum fjöldamorðingja, en á þessum tíma var sjálfsagt auðvelt að vera “mis-upplýstur” (disinformed), rétt einsog það er ekki síður auðvelt í dag.

Í rauninni sé ég minnst af Stalínskói við lestur bókarinnar, ég sé mann sem er friðarsinni, samvinnusinni, mjög andvígan gróðahyggju og korporatívisma. Ég sé sama málflutning og hjá hugsandi anarkistum, antiglóbalistum nútímans, friðarsinnum. Og það sem er helst sláandi, er að það er sama bannhelgi yfir þessu öllu. Anarkistar og antíglóbalistar eru bara kjánar, algjörlega ógjaldgengir í “realpólitíkinni” og jafnvel stórhættulegir meðreiðarsveinar illmenna, ef maður minnist skrifa alternatífu miðlanna td í Lýbíumálum, þá voru allir sem ekki fylgdu “opinberu” umræðunni, handbendi einræðisherra og glæpamanna.

Sjáum nokkur dæmi:

“Lýðríkin er í álögum illrar náttúru “Ormsins á gullinu”, sem séra Jón Bjarnason reit um kröftug orð í Sameiningu sína fyrir meir en hálfri öld síðan, og eru enn svo sönn, að þau munu snerta enn fleiri auma bletti nú á þessum tímum. Við játum öll að ágirndin sé rót alls ills, en við trúum því ekki, og breytum henni í löglegar blóðsugur, sem eitra hvern einasta þjóðarskrokk, sem þær festa sig á og lifa af, eftir nákvæmum banka- og rentu-rentu-reikningi okraranna.” (bls 115)

Þorsteini er mjög umhugsað um útkomu væntanlegra friðarsamninga, og þótt lesandanum renni sjálfsagt kalt blóð milli skinns og hörunds við að heyra hvað hann leggur mikið traust á framlag Stalíns til þeirra, þá er grunntrú Þorsteins á jöfnuð og frið alltaf aðalstefið.

“En hvers konar frið munu gullgerðarmenn og vél-kristnir hofmenn hinna yngstu tíma semja? Þessir samviskulitlu kaupmangarar, sem fátt vilja annað skilja en margföldunar töflu búreikninga sinna og rentureikninga bankabókanna. En gerum samt ráð fyrir því, að beztu mönnunum takist að þagga niður í þeim á friðarþinginu og semja öllum heimi sanngjarnan og réttlátan frið. En yrði það ekki einungis stundar grið? Ef æðsta matið í lýðstjórnunarlöndunum verður áfram blind yfirdrotnun, auðsöfnun og valdagræðgi, en starfræksla stóriðnaðarins í höndum fárra gróðafélaga, halda þau illu öfl öllu því, sem þau hafa nú, sem einnig leiðir óhjákvæmilega til þess, að þau ná einnig bráðlega friðnum í sínar hendur, og fara að kaupa hann og selja eins og alt annað í kauphöllum sínum – í líkum skilningi og eftir fyrra heimsstríðið.” (bls 153-154)

Þrátt fyrir að Þorstein veðji á rangan hest er sýn hans á framhaldið, hvað varðar afleiðingar og fylgifiska valds- og lífsþægindaeinokunar nokkuð glögg og jafnvel forspá.

“En um friðarsalinn berast einnig bænir og andvörp blóðrisa þjóðanna, og hróp um frið – ævarandi heimsfrið – bergmála í hvelfingum hans. En hæst ætti að hljóma þar friðar bænir alls hins hvíta kyns, um að bölvun feðranna: landræningjanna, þrælasalanna, harðstjóranna, illmennanna, félli ekki yfir það sem ragnarökkur og hefnd hinna seinustu reikningsskila, frá brúnum, bleikgulum, blökkum og eirrauðum bræðrum þess, sem hvítir menn hafa afmannað andlega og líkamlega í alda raðir, en mannað til múgmorða þessara ára og framtíðarinnar í seinni tíð. Hvítir menn ættu á meðan að tími er til, að afnema allan hernað og hervélar heimsins, því í fjandskapar heimi yrði innan fárra ára hinn mikli múgur sameinaður litríkra manna þeim ofjarlar, þegar hver þeirra bæri vítisvél hvítra manna að vopni, og þótt allar hvítar þjóðir stæðu sem einn maður á móti, sem þær aldrei gera.” (157-158)

Hérna má svo við bæta, frá anarkísta nútímans, að auðvitað væri mest sanngirni í því fólgin að “mikli múgur sameinaðra litríkra” bæri sigurorð af þeim litfölvu, en betra væri náttúrlega að hvetja til raunverulegs friðar. 

Þorsteinn kemur svo lítillega inná þá gjá milli vesturs og austurs, sem til komin er vegna meints trúleysis Sóvétsins, en vesturfólk hefur í raun alltaf litið á Rússa sem heiðna, sama hvaða trú þeir aðhyllast.

“En það virðist einnig margt benda á, að yfirguðinn Jahvel – hinn mikli herdrottinn Gyðinga, sem bauð mönnum að hefna sín geipilega og það sjálfur rækilega, en upphóf og niðurlægði eftir því sem á honum lá – eigi ekki svo lítinn þátt í því, að draga úr eða jafnvel ónýta það dýrmætasta í fagnaðarboðskap Krists til mannanna, því óbilgirni sérgæðinganna í öllum löndum og á öllum öldum kristninnar, þótt og þykir handhægra til ávinninga að taka Föðurinn fram yfir Soninn sér til fyrirmyndar og eftirbreytni.” (159)

Þetta fer kanski að vera nóg í lítilli kynningu, en þá skulum við enda á því sem er þungamiðjan í þessu öllu.

“Ef hörmungar fyrra stríðsins og afleiðingar þess, ásamt harmleikum núverandi styrjaldar, opna ekki augun á valdstjórnum þessa heims, að þær sjái villu síns vegar og breyti stefnu sinni, hugarfari og hjartalagi, þá skapast og ríkir sama ástandið að þessum hildarleik loknum, og það sem staðið hefir við stjórnvölinn síðan 1918, en heimsfriðurinn er úr sögunni, áður en saga hans hefst. Þá byrjar strax aftur sama valdstreitan, sömu valdránin, sama verzlunarólagið, sama kreppan og sami undirbúningur nýrrar styrjaldar.” (161)

Hvað má læra af þessu? Þetta er einsog sænsk barnabók sem vinkona sagði mér frá fyrir alllöngu, bókin hét held ég “Ekki er allt sem sýnist”, eða eitthvað álíka, og var byggð upp þannig fyrst komu myndir af fallegum rökuðum björtum karli með aðra hönd fyrir aftan bak, og önnur af fúlskeggjuðum dökkum með hönd fyrir aftan bak og spurt var, hvor þeirra er góður og hvor þeirra vondur, hvorn skal varast?

Gísli Magnússon

Derríderó – Glósur héðan og þaðan um Jakob forlagasinna

Í Jakobi forlagasinna og meistara hans (1796) segir frá Jakobi og meistara hans sem ferðast til áfangastaðar, sem aldrei er nefndur, og til þess að stytta meistaranum stundir segir Jakob söguna af ástum sínum.

Sú saga er hins vegar rofin sífelldlega af öðrum sögum og persónum og fyndnum uppákomum af ýmsu tagi – Diderot bregður stöðugt á leik með frásagnarformið.

Diderot

Aðrar persónur segja sögur og þær eru sömuleiðis rofnar af enn öðrum sögum og persónum og uppákomum.

Einn af þeim sem rýfur sögurnar er lesandinn sjálfur, eða innbyggður lesandi sögunnar sem gefur hinum innbyggða sögumanni engan frið. Lesandinn spyr, biður um upplýsingar, gagnrýnir verkið jafnvel.

Sögurnar í sögunni eru yfirleitt skoplegar og fjalla um ástir og kynlíf, og oft er lýst persónum sem beita blekkingum til þess að ná sínu fram.

Sviðsetning er takmörkuð, vísað er til bókrollunnar miklu þar efra en annars er aldrei vísað til ævisögulegra, sálfræðilegra eða sögulegra þátta til þess að setja tal persóna og gjörðir í samhengi.

Sagan endar án þess að Jakob ljúki ástarsögu sinni og án þess þeir komist á leiðarenda, hver eða hvar svo sem hann var. Í þessari sögu koma persónur hvergi að og fara ekkert; sagan lýsir í raun heimi án upphafs og endis, það er engin byrjun og engin niðurstaða, engin orsök og engin afleiðing, þrátt fyrir allt. Eða hvað?

Stöndum við hugsanlega uppi með sömu spurn og við upphaf sögunnar: hverjir eru þessir menn, hvaðan koma þeir, hvað vilja þeir, hvert stefna þeir?

Leiðir sagan okkur hugsanlega hvergi, nema inn í sig sjálfa, þar sem við sjáum lögmál frásagnarinnar dregin í efa, lögmál skynseminnar einnig, lögmál merkingarinnar og rökvísi tungumálsins?

*

Í titli bókarinnar koma fram tvö meginþemu hennar: Jakob og meistari hans og forlagahyggjan sem er tengd Jakobi. Og kannski má segja að tengslin, átökin á milli Jakobs og meistara hans, mótist að stórum hluta af hinni grunnandstæðu sögunnar, forlagahyggjunni og frelsinu. Í kjölfar gistiheimilissenunnar, þar sem Jakob neitar algerlega að hlýða meistara sínum og gerir uppreisn gegn hlutverkinu sem markar stöðu hans í heiminum („Farið ofan – ég fer ekki ofan ...“), reyna þeir félagar að skilgreina eða koma einhverri reglu á samband sitt með samningi sín á milli (en hann endurbirtist síðan í rannsóknum Hegels öld seinna á sambandi herrans og þræls hans):

Jakob: Lýsum eftirfarandi yfir: 1. að það standi skrifað efra að ég sé yður ómissandi, og að ég finni, að ég viti að þér komist ekki af án mín, því misnoti ég aðstöðu mína í hvert sinn sem færi gefst.

Meistarinn: En Jakob, aldrei hefur nokkur maður lýst slíku og þvílíku yfir.

Jakob: Lýst yfir eða ekki lýst yfir, þannig hefur það alltaf verið, þannig er það nú, og þannig verður það svo lengi sem jörðin snýst. [...] Lýsum eftirfarandi yfir: 2. að rétt eins og Jakobi er kunnugt um áhrif sín og vald yfir meistara sínum þá er meistara hans ókunnugt um eigin veikleika og hann er ófær um að losna við sína manngæsku, og því skal Jakob vera ósvífinn án þess þó að meistari hans láti í ljós að hann hafi tekið eftir því, til að halda friðinn. Öllu var þessu komið í kring án vitundar okkar, allt var þetta innsiglað og frágengið á þeirri stundu sem náttúran gat af sér Jakob og meistara hans. Þá var ákveðið að þér fengjuð titilinn, en ég inntakið. Ef þér hafið í hyggju að ganga þvert á vilja náttúrunnar, þá er betur heima setið en af stað farið. [...]

Meistarinn: Og að hvaða leyti er samþykki okkar óhjákvæmilegt [náttúrulegt]?

Jakob: Mjög mörgu. Haldið þér að gagnslaust sé að fá að vita það í eitt skipti fyrir öll, skýrt og greinilega, hvar manni beri að halda sig? Hingað til hafa allar okkar deilur orsakast af  því að við höfum enn ekki kveðið afdráttarlaust upp úr með að þér væruð minn meistari og ég væri yðar meistari. En nú er það frágengið; og nú þurfum við aðeins að bregðast við í samræmi við það.

Meistarinn: Hvar í fjandanum hefur þú lært allt þetta?

Jakob: Í bókinni miklu.

Hér eru flóknustu andstæður bókarinnar leiddar í ljós, á milli bókrollunnar miklu hið efra og atburðarásarinnar í veruleikanum. Kant rannsakaði sama hlut en notaði hugtökin örlög og frjáls vilji.

En þetta þema tengist einnig eðli frásagnarinnar og tungumálsins, sem sé annarri grunnandstæðu í verkinu sem eru tengslin á milli veruleikans og skáldskaparins en þau voru mjög til umfjöllunar á upplýsingatíma: Spurningin var hvort skáldskapurinn gæti endurspeglað veruleikann, hvort hægt væri að lýsa heiminum með tungumálinu þegar líkingalögmálið hafði verið numið úr gildi, eða öllu heldur, þegar það hætti að virka, þegar fólk var tekið að skynja tungumálið og virkni þess með öðrum hætti en miðaldamenn höfðu gert.

Spurningin var: Kemur merkingin (þarna úti, þarna uppi) á undan orðinu (sem er hér),  eða ræður orðið hvað það merkir í því samhengi sem það er í?

Hér er með öðrum orðum verið að tala um nýtt táknkerfi þar sem ekki er lengur náttúrulegt eða sjálfsagt samband á milli tákns og merkingar þess, heldur er það tilviljunarkennt – rökvísi tungumálsins er ekki til staðar lengur.

*

Ef við skoðum nánar sambandið á milli bókrollunnar og veruleikans í textanum þá kemur í ljós að Jakob fer á milli þess að treysta algerlega á forlöginn og draga þau í efa.

Fyrst í stað virðast tengslin á milli bókrollunnar miklu og atburðanna hér og nú snerta bæði tímaröð atburða (fyrst stendur það á bókrollunni, síðan gerast hinir fyrirsögðu atburðir) og orsakaröð þeirra (fyrst bókrollan svo sem afleiðing hennar atburðirnir):

Jakob: Ef það hefði staðið skrifað efra hefði ég sagt við sjálfan mig allt það sem þér ætlið að segja mér nú [...] (9)

Meistarinn bregst við á röklegan hátt, og veltir fyrir sér orsakasamhenginu með talsverðri skeptík:

Meistarinn: Ég er að gæla við eina hugmynd: hún er sú hvort velgjörðarmaður þinn hafi verið kokkálaður vegna þess að það stóð skrifað efra; eða hvort það stóð skrifað vegna þess að þú kokkálaðir velgjörðarmann þinn? (10)

Og auðvitað segir þá forlagasinninn Jakob:

Jakob: Þetta stóð hvort tveggja skrifað hlið við hlið. Allt hefur þetta verið skirifað í einu. Þetta er eins og tröllaukin bókrolla sem flett er sundur hægt og hægt ... (10)

Þetta er kannski næst því að vera einhvers konar vísindahyggja, keðja orsakar og afleiðingar sem er skrifuð í erfðavísa okkar en þarf einnig að lúta utanaðkomandi áhrifum.

*

Stundum virðist Jakob stuttlega láta undan trúnni á forlögin:

Jakob: [...] Við önum áfram í niðamyrkri og höfum ekki hugmynd um hvað skrifað stendur þarna efra, jafn fjarri lagi í óskum okkar, gleði og þjáningum. (74)

En textinn í heild sinni snýr upp á þessar vísbendingar um forlagatrú Jakobs, leikur sér að henni, dregur hana sundur og saman í háði jafnvel. Þeir meistarinn velta því til dæmis fyrir sér hver kunni að vera höfundur bókrollunnar efra:

Meistarinn: Og hver var það sem skrifaði hamingju og óhamingju þarna efra?

Jakob: Og hver var það sem bjó til bókrolluna miklu þar sem allt stendur skrifað? (13)

Hér er ekki beinlínis dregið í efa að höfundurinn sé ekki til eða hann sé dauður, eins og talað var um á tuttugustu öldinni, en með því að bera fram spurninguna er amk lýst efasemdum um eðli eða jafnvel tilveru slíks Höfundar. Og ef höfundurinn hyrfi úr Textanum (Heiminum/Bókinni) myndi merking hans fara á flot, verða óviss. Og þar með stöndum við frami fyrir sama vanda og áður um merkingarleysi tungumálsins, vanda sem menn hafa tengt nútímanum.

Og kannski fjallar bókin ekki um merkingu hlutanna heldur hvort merking sé yfirleitt til. Og ef hún er til hvort hún sé þá ekki huglæg tálsýn fremur en hlutlægur sannleikur.

Og Jakob slær úr og í. Hann efast um tilurð forlaganna, hann efast um að það sé einhver ein merking með þessu öllu saman, að sá sem allt veit, Höfundur bókrollunnar miklu, viti hvaða merking sé í raun með öllu saman, hvert við stefnum, hvað komi næst:

Jakob: Maður veit aldrei hvað himinninn vill eða vill ekki, og ef til vill veit hann ekkert um það sjálfur.

Og svo biður Jakob til Höfundarins að bókrollunni með írónískum hætti, hæðist að tilveru hans, höfundskap hans, verki hans. Þegar Meistarinn spyr hvers vegna hann sé að biðja segir hann:

Jakob: Ég segi: „Þú sem skapaðir bókrolluna miklu, hver sem þú ert, og hefur með þínum fingri skrifað allt sem skrifað stendur efra, þú hefur alla tíð vitað hvað mér er fyrir bestu; verði þinn vilji. Amen.“

Og þegar meistarinn spyr hvort honum væri ekki réttast að þegja svarar hann:

Jakob: Ef til vill, ef til vill ekki. Ég fer með bænina upp á von og óvon [...] (147)

Orðin „upp á von og óvon“ benda til að hann vonist öðrum þræði eftir því að það sé einver höfundur að öllu saman, einhver texti sem segi til um hvernig allt veltur. Fyrr í sögunni segir sögumaður reyndar:

Við teljum að við höfum örlögin í hendi okkar; en það eru ævinlega þau sem leiða okkur áfram: Jakob sá örlögin að verki í öllu sem snerti hann eða kom honum nærri, hesti hans, meistara, munki, hundi, konu, múlasna, kráku.

*

Derrida

Fleiri dæmi má tína til um það hvernig Jakob eða verkið sjálft grefur undan forlagahyggju Jakobs, undan hugmyndinni um að það sé einhver fyrirfram merking til, að lífið hafi tilgang, markmið.

Á vissan hátt hrærast þeir Jakob og meistari hans ekki í sveitum Frakklands upp úr miðri 18 öld, þeir ferðast ekki úr bæ til hallar eða eftir veginum úr sveitinni til borgarinnar, heldur hittast þeir og hrærast í tungumálinu þar sem þeir ráfa um í leit að merkingu sem er sífelldlega skotið á frest og er mismunandi eftir því hvað er hér og nú, eins og Derrida átti eftir að halda fram 200 árum seinna.

Þröstur Helgason

Annar dauði höfundar

Um daginn heyrði ég sögu af finnskum heimspekingi, konu sem hafði sérhæft sig í Deleuze. Hún sat á kaffihúsi í París um miðjan tíunda áratuginn að ræða Deleuze og myndlist við franskan kollega sinn þegar eitthvað stórt, sem líktist mannslíkama, féll til jarðar fyrir framan kaffihúsið með háum og holum dynki. Þau gerðu hlé á tali sínu til að athuga hvað þarna var á ferð og sáu þá að þetta var maður, hann lá í blóði sínu á gangstéttinni. Fljótlega báru þau kennsl á líkið: þetta var heimspekingurinn sem þau höfðu verið að ræða, Gilles Deleuze. Hann hafði afgluggað sig, eins og Frakkar kalla það.

Þröstur Helgason

Gilles Deleuze

Roland Barthes: Vita Nova

Ég hef verið að lesa síðustu háskólafyrirlestra Roland Barthes. Þeir voru undirbúningur að skáldsögu sem hann hafði lengi langað til að skrifa. Bókin heitir í enskri þýðingu The Preparation of the Novel (Columbia University Press, 2011).

Skáldsagan kom aldrei út en tæplega fimm hundruð síður af fyrirlestrum segja kannski meira en nokkur skáldsaga hefði nokkru sinni getað sagt um nokkurn skapaðan hlut. Að minnsta kosti segja þeir meira um það hvernig höfundurinn – þetta fyrirbæri sem Barthes reyndi að koma fyrir kattarnef eins og frægt varð – vinnur vinnu sína. Í þeim rekur hann hvert spor, hverja hreyfingu, hverja hugsun sem bærist í höfði höfundarins á meðan hann skrifar.

Fyrirlestrarnir eru tilurðarsaga skáldsögu allt frá fyrstu hugdettu til síðasta punkts. Um leið eru þeir saga skálds.

Fyrirlestrarnir eru eiginlega allt nema skáldsaga. Hana skrifaði Barthes aldrei. Kannski hafði hann ekki ætlað að skrifa hana. Kannski fannst honum þessi skáldskaparfræðilega og kennslufræðilega tilraun ígildi skáldsögu. Kannski hefði hann skrifað þessa skáldsögu ef honum hefði enst aldur til. Kannski þurfti hann ekki að skrifa hana.

Barthes lést nokkrum dögum eftir að hafa flutt síðasta fyrirlesturinn um tilurð skáldsögunnar. Áður en við skoðum betur þá sögu skulum við rifja upp aðra.

*

Skömmu eftir að ég fékk fyrirlestra Barthes um tilurð skáldsögunnar í hendur rakst ég fyrir tilviljun á grein eftir fyrrum nemanda hans sem mér fannst ég hafa lesið áður, að minnsta kosti fannst mér hún segja kunnulega sögu um dauða Barthes.

Nemandinn heitir Stewart Lindh og er bandarískur bókmenntafræðingur. Greinin heitir „Roland Bathes: The Deadline“. Þar segir frá því að Lindh var einn af fjórtán doktorsnemum sem fengu að sækja fyrrilestra Barthes árið 1974 í París en í kjölfar námskeiðsins áttu þeir að skrifa doktorsritgerð sína. Lindh ákvað að skrifa um tungumál og dauða, eða nánar tiltekið um orðræðu dauðans í amerískum fjölmiðlum.

Meðfram því að sækja fyrirlestra meistarans hóf Lindh að afla sér heimilda á Bibliothèque Nationale. Hann skrifaði nótur á litla minnismiða sem fljótlega tóku að staflast upp en sjálfa ritgerðina gat hann engan veginn komið sér til að skrifa. Hann taldi sér trú um að hann væri haldinn tímabundinni ritstíflu eða þá að erfiðleikarnir stöfuðu af því að hann þyrfti að skrifa á erlendu máli, en hvað sem hann reyndi gat hann einfaldlega ekki orðað fyrstu setninguna.

Áður en hann vissi af voru fyrirlestrarnir búnir og fimm ár liðinn og hann ekki með annað í höndunum en bunka af minnismiðum um ritgerðarefnið. Hann var farinn að starfa á næturklúbbi til að hafa í sig og á en dvaldi dagana langa á bókasafninu í leit að fyrsta orðinu en ekkert kom.

Þetta var greinilega engin venjuleg ritstífla. Lindh ákvað því að leita til sálgreinanda sem dró þá ályktun að Barthes væri faðirinn sem Lindh hefði aldrei átt og með því að skrifa ekki ritgerðina væri hann á táknrænan hátt að reyna að halda sambandi við hann – sem sonur hans.

Lindh fannst greiningin of einföld og fría hann ábyrgð á sjálfum sér. Kannski væri hann einfaldlega ekki nægilega klár til þess að takast á við verkefnið, hugsaði hann með sér og tók næsta flug heim til Kaliforníu, án þess að kveðja kennara sinn.

Þetta var í júní árið 1979. Í október barst bréf frá Barthes. Þar tilkynnti hann Lindh að hann væri að hætta störfum hjá École des Hautes Études um áramótin og ef hann vildi klára ritgerðina yrði hún að vera komin í sínar hendur fimmtánda desember. Enginn frestur yrði veittur á þessu banastriki.

Frammi fyrir þessum afarkostum settist Lindh niður í íbúð sinni, dró gardínur fyrir glugga og skrifaði í átta vikur samfleytt. Tveimur dögum fyrir skilafrest hafði hann lokið ritgerðinni. Með ótrúlegri heppni tókst honum að koma henni í hendur Barthes fimmtánda desember með flugfarþega sem hann hafði svifið á úti á flugvelli og vildi svo vel til að þekkti prófessorinn franska.

Viku síðar barst bréf þar sem Barthes óskaði Lindh til hamingju með að hafa lokið ritgerðinni – Bravo, Stewart. Félicitations, stóð þar – og hann ætti að verja 27. febrúar 1980.

Daginn fyrir vörnina var Lindh kominn til Parísar og reyndi að hafa uppi á Barthes en tókst ekki. Aðstoðamaður prófessorsins færði Lindh þau skilaboð að hann væri ánægður með ritgerðina og hlakkaði til að hitta hann við vörnina daginn eftir. Bað aðstoðarmaðurinn Lindh að hringja um morguninn til þess að athuga hvort nokkuð hefði breyst um tímasetningu og staðsetningu varnarinnar – slíkar uppákomur væru ekki óalgengar við skólann.

Klukkan ellefu morguninn eftir stóð Lindh innan í símaklefa við Atrium Café á Boulevard St. Germain. Eftir nokkra stund kom aðstoðarmaður Barthes í símann og sagði: „Stewart, ég hef mjög slæmar fréttir. Roland varð fyrir bíl og er í dái.“

Lindh yfirgaf París daginn eftir. Mánuði síðar fékk hann símtal frá ritara Barthes: „Roland est mort“ sagði hún. Í febrúarmánuði ári síðar hélt Lindh aftur til Parísar til að verja ritgerð sína. Hann lét sig hafa það að fara, fannst hann verða að setja endapunktinn við ritgerðina, hún mátti ekki verða dauði Barthes.

Allt gekk að óskum. Lindh hélt aftur heim til Kaliforníu þar sem hann geymdi með sér minningu þessa frábæra kennara. Ritgerðinni gleymdi hann fljótlega eða þar til þrjátíu árum seinna að það birtist grein sem rifjaði upp þann tragíska dag þegar Barthes lenti fyrir þvottabíl á Rue des Écoles. Þar fékk Lindh í fyrsta sinn að heyra það að þegar slysið varð hafði Barthes borið ritgerð undir hendinni. Hún var um tungumál og dauða.

*

Hvað skyldi Barthes hafa verið að hugsa þegar hann steig út á götuna?

Hann hefur verið annars hugar. Kannski að velta fyrir sér fyrstu orðunum í skáldsögunni sem hann vildi skrifa. Fjórum dögum fyrr hafði hann flutt síðasta fyrirlesturinn um undirbúning hennar, um skrifin. Síðasti hluti hans ber yfirskriftina: „Lokaorð (en ekki þau síðustu)“. Í byrjun kaflans spyr hann: „Hvers vegna er ég ekki byrjaður að skrifa þetta verk – nú þegar, ekki enn?“ Og nokkru síðar vitnar hann í Nietzsche sem sagði: „Sá sem þú ert skaltu verða.“ Og í Kafka: „Tortímdu sjálfum þér svo þú getir orðið sá sem þú ert.“

Skáldsagan átti að heita Vita Nova. Eða heitir það öllu heldur.

*

Það getur ekki verið að ég hafi lesið þessa grein um banastrik Barthes áður. Hún birtist í The Antioch Review árið 2010. Ég hefði munað eftir því að hafa lesið hana. Sennilega fannst mér Lindh bara segja söguna eins og hún hlaut að hafa verið.

Þröstur Helgason