Kæra Kristín - 3. hluti

Kæra Kristín. 

Ég leitaði þín lengi. Spurði eftir þér á börum. Sendi út fyrirspurnir. En fann þig ekki. Einhvern veginn fannst mér einsog öll skáld hétu Kristín. Það er víst öðru nær – eða í öllu falli flóknara en svo. Og fólkið hristi bara hausinn. Ertu að meina háskólarektor? sagði fólkið. Hvað um formann Rithöfundasambandsins? En hún þarna í París? sagði einn. Þýðandinn. Og þá mundi ég að hún hafði eitt sinn uppi stór orð um að maðurinn hennar, sem er fornbókasali í París, myndi ekki hleypa rafskinnubókaaflestrarspjaldi inn á heimilið. Þessar konur eru allar undir hælnum á einhverjum karlmanni. Nema þú auðvitað, þú ert frjáls. 

Allavega. Kristín þarf að eiga svona tæki. 

Bókin sem ég ætla að gefa þér er nefnilega svona rafskinnubókaaflestrar-
spjaldstölvuskjal. Þú færð hana í tölvupósti um leið og þú gefur þig fram. Og hún heitir Grand Canyon – Miklagljúfur – og er eftir Vitu Sackville-West. Ég reikna með því að kaupa nýtt eintak fyrir þig því maður getur ekki gefið rafbækurnar sínar. Ég get víst ekki bara skráð hana á þig eða sent þér afrit af skjalinu mínu. Eða – ég get auðvitað allt sem ég vil (ég er nefnilega líka frjáls). Ég get alveg brotið afritunarvörnina og kannski er ég meira að segja búinn að því. Mér finnst það mjög líklegt. En það er áreiðanlega ólöglegt þótt höfundurinn sé löngu dauður og fái ekki krónu greidda fyrir þetta héðan af. 

Ég keypti þessa bók fyrir einhverjum mánuðum. Líklega voru þetta einhvers konar impúlskaup, einsog það er kallað þegar maður bara spreðar peningum út í loftið án þess að hugsa út í afleiðingarnar. Ég held ég hafi séð einhverja samantekt, eitthvað – og ákveðið að þetta væri nú áhugavert – en svo var ég búinn að gleyma því öllu þegar ég las bókina. Ég mundi ekkert um höfundinn og ekkert um söguþráðinn – nema það eitt að þetta væri ein af þessum nasistar-unnu-seinni-heimsstyrjöldina skáldsögum sem yfirleitt eru kenndar við „alternative history“ (annarlegar sögur? – óþægilegt að eiga ekki þetta orð, history, á íslensku). Ég reyndi að gera mér í hugarlund af lestrinum hvenær bókin hefði verið skrifuð – og giskaði á miðja sjöunda áratuginn. 

Bókin kom mér strax á óvart. Hún hefst á til þess að gera langri persónulýsingu. Breskur maður, Lester, situr og horfir á breska konu, Helen, og veltir henni fyrir sér. Þau eru bæði gestir á hóteli við Miklagljúfur, nálægt stórri bandarískri herstöð. Heimsmyndin birtist manni eiginlega bara í algeru framhjáhlaupi við það sem virðist vera ógurlega mikill og leiðinlegur hversdagur.  Margir gestanna eru flóttamenn frá Evrópu. Nasistar unnu stríðið á meginlandinu og Bretlandseyjum en Bandaríkjamenn semja um frið. 

Einsog gengur bera fæst orð minnsta ábyrgð og þetta á hvort eð er ekki að vera bókadómur eða einu sinni umfjöllun – þetta er bókagjöf og maður klagar ekki bækurnar sem maður gefur, kemur ekki upp um þær. Ég segi þér því ekkert meira af söguþræðinum – sem er reyndar alveg magnaður og ég væri meira en til í að ræða við þig framvinduna þegar þú ert búin að lesa bókina – en ég ætla samt að reyna að segja þér hvað mér fannst. 

Um miðja bók var ég orðinn heltekinn af því sem mér fannst vera tvíkynleiki bókarinnar – hvernig hún var strákabók (eða karlabók) um seinni heimsstyrjöldina og nasista og loftárásir og sögulegan fróðleik, á sama tíma og hún var stelpubók (eða kellingabók) um hið hversdagslega og jarðbundna í bland við andleg málefni (án þess þó að verða nokkurn tíma skvísubók, verð ég að viðurkenna, og aldrei mjög upptekin af tilfinningum, þetta er kaldari kelling en svo). Og þetta gerðist sem sagt allt á sama tíma og Kristín Svava var á fullu að skjóta niður barnaníðinginn Humbert Humbert á kellingablogginu og Helgi Ingólfs var að delera um ástarvellur á kallablogginu. Og allir með kynjagleraugun á lofti úti um allt land, kynjasvipurnar og kynjafallbyssurnar. Eða svona. Þið vitið. 

Allavega. Kominn í miðja bók og gefst upp á óvissunni. Teygi mig í snjallsímann á náttborðinu og slæ höfundinum upp. Bókin er gefin út 1942. Löngu áður en neinn var búinn að vinna seinni heimsstyrjöldina. Og raunar var ekkert svo ósennilegt á þeim tíma að Hitler myndi bara hirða Evrópu. Bókin er þannig ekki skrifuð sem alternatíf fortíð, heldur sem hugsanleg (ótímasett) framtíð. 

En ritunartíminn reyndist síðan ómerkilegri partur uppgötvunar minnar, því í ljós kom að Vita Sackville-West, hverrar nafn mér hafði vissulega þótt kunnuglegt en mundi alls ekki hvaðan, er fyrrum ástkona Virginiu Woolf og það var til hennar sem Orlando – ein æðisgengnasta bók sem ég hef lesið –  var rituð og kölluð „lengsta ástarbréf sögunnar“. Fyrir þá sem ekki muna það skal rifjað upp að Orlando fjallar um veru (sem er byggð á Vitu Sackville-West) sem lifir í margar aldir og hefur líf sitt sem andrógýnískur karlmaður en er í bókarlok, á öðrum áratugi 20. aldarinnar, andrógýnísk kona – altso fulltrúi þess sem er í senn bæði-og og hvorugt í kynjamálum. Í lok bókarinnar gefur Orlando út ljóðabók og hlýtur fyrir hana virt verðlaun – líkt og Vita gerði í upphafi síns bókmenntaferils. Og hverjum þeim sem hefur lesið Orlando ætti að vera fullkomlega ljóst að ef Orlando hefði fylgt ljóðabókinni eftir nokkru síðar með yfirskilvitlegum nasistaróman þá hefði hann verið nákvæmlega svona. 

En jæja. Kristín, þú lætur bara vita af þér í athugasemdakerfinu og ég sendi þér bókina og þú sérð þetta síðan sjálf. 

Allra bestu kveðjur!

Þinn,

Eiríkur

Eiríkur Örn Norðdahl

Kæra Kristín - 2. hluti

Kæra Kristín. 

Ég er alltaf í tómum vandræðum hérna. Allt sem mig langar að gera er bannað. Mig langar að gefa þér bók sem heitir Miss Lamp, eftir kanadískan rithöfund sem heitir Chris Ewart. Bókin fjallar um fröken Lamp, sem situr á hótelherberginu sínu og étur grillað brauð og tómatsúpu (eða bíður eftir grilluðu brauði og tómatsúpu). Og fleira. Tannlækni sem stelur tönnum. Bananabakkahárskonuna. Herbergisþjónustustrákinn. Og ég held það sé eitthvað undirliggjandi tráma þarna. Mér finnst ég finna það. Sögunni vindur ekki beinlínis fram, heldur blikkar hún, einsog stróbljós á diskóteki, nema bara í slómósjón. Meikar þetta einhvern sens? Ég gúgla bókinni og sé að einn gagnrýnandi hefur sagt að maður eigi að lesa hana upphátt. Maður beinlínis þurfi þess. Þeir kalla þetta vinjettur. Og ég ætla að gefa þér þessa bók, það er ekki það. En það er ekki alveg vandræðalaust.

Allavega. Einsog síðast þá fékk ég þessa bók sjálfur að gjöf (maður gæti haldið að ég keypti mér aldrei bækur). Og það er auðvitað glæpur að gefa gjafir. Og bókin er meira að segja árituð af höfundi og það er náttúrulega voðalegt. Ég hafði hugsað mér að skera kannski bara titilsíðuna úr og senda þér bókina síðan laskaða en það er ekki einsog það sé eitthvað siðferðislega réttlætanlegra. En svo bætist við að ég er ekki búinn að lesa hana sjálfur. Bara rétt svo hálfnaður. Ég veit ekki hvers konar glæpur það væri – að senda þér bók sem ég fékk að gjöf, áritaða af höfundi, áður en ég er einu sinni búinn að lesa hana sjálfur – en það er einhvern veginn ekki alveg inni í myndinni. Ég verð bara að kaupa fyrir þig nýtt eintak. Og fjölga þannig bókum í heiminum en fækka trjám. Ekkert er ókeypis. Það verður bara að hafa það. 

Bókin er auðvitað ekki til sölu hérna í norður Finnlandi – og fyrst að hún er ekki til hérna verð ég að panta ég hana af Amazon. Þetta er ekki ein af þessum skáldsögum sem hafa farið sigurför um heiminn, því nú verr og miður, þótt hún hafi ábyggilega gengið ágætlega einhvers staðar á heimaslóðum sínum. Hún kom út hjá litlu forlagi í Toronto, sem heitir Coach house books og gefur út fjarska fallegar bækur á fallegum pappír eftir hæfileikaríka og metnaðarfulla rithöfunda. Ég heimsótti einu sinni prentsmiðjuna þeirra og hitti þar gamlan hippa sem dró mig afsíðis til að sýna mér nýjustu blýmótin sín. Einhver hvíslaði því að mér að prentsmiðjan hefði á sínum tíma borgað sig með því að prenta sýru í bakherbergi – það var þeirra smjörlíki. Þetta er alltaf svona. Maurice Girodias gaf út Pauline Reage, Henry Miller, William Burroughs, Bataille, Nabokov og alla hina dónana – og fjármagnaði það með erótískum sjoppureyfurum. Í dag lifum  við öll á Yrsu og Arnaldi og sýnist sitt hverjum hvað er óhollast – sjoppuklámið, sýran, krimmarnir eða smjörlíkið. Ég reyni að taka ekki afstöðu sjálfur. Fólk er víst nógu pirrað fyrir að maður fari ekki að erta það með því að hafa afstöðu.

Og svo er þetta líka bara 40 ára gamalt slúður og kannski ekkert að marka það. En hippinn með blýmótin virkaði á mig sem æðislegur maður og húsið sem prentsmiðjan er í er ekkert slor heldur – eldgamall trékofi þar sem ég mátti ganga boginn í baki inn eftir öllu. Á tveimur hæðum. Á neðri hæðinni eru antíkprentvélar (og nokkrar nýrri) en á efri eru ekkert nema nýjustu tölvugræjurnar – umbrot, ritstjórn, bókhald og kynning. Ég fór þangað í einhvern kokteil minnir mig, einhvers konar útgáfuhóf eða eitthvað, ég man ekki hvað var í gangi en það var mikið af fólki úti um allt og allir að drekka eitthvað glundur. Prentsmiðjan stendur líka alveg við bpNichol Lane, sem er nefnd eftir skáldinu góða.

En altso. Þessi bók. Hún er ekki flókin eða þung, hún er þvert á móti frekar létt og stutt, en einhvern veginn les maður hana samt hægt. Eða ég hef að minnsta kosti lesið hana mjög hægt. Tíu blaðsíður á dag, að hámarki. Kannski rífur þú hana í þig á hálftíma – það er ábyggilega ekkert verra. Mér finnst hún æðisleg, ég vona að þér finnist hún líka æðisleg. Ekki að þetta eigi að vera nein bókmenntarýni. Eða þannig. Þú veist.

Þú getur lesið smá útdrátt hérna, á meðan þú bíður, svona smakk:
http://www.chbooks.com/sites/default/files/1552451666_MissLamp_Book_excerpt.pdf

Kær kveðja,
Eiríkur

ps. Ég hef vel að merkja aldrei hitt höfundinn og þekki hann ekki neitt. Mig minnir að bókin hafi lent hjá mér í gegnum sameiginlegan kunningja – líklega ljóðskáldið Derek Beaulieu. Ég veit ekkert hvers vegna. Og það er langt síðan þótt ég sé fyrst að lesa bókina núna. 

Eiríkur Örn Norðdahl

Kæra Kristín - 1. hluti

Hæ. 

Þú afsakar draslið. Hér fást sem betur fer engar gleiðlinsur.

Beint að efninu.

Ég er þeirrar skoðunar að það sé talsverð kúnst að gefa bækur. Og kannski meira að segja kúnst í skandinavíska skilningnum – list. Bókagjöf getur glatt og uppljómað á einhvern undarlegan hátt, umfram þá gleði og uppljómun sem maður hlýtur af bókinni. Augljósasta dæmið er náttúrulega þegar maður fær bækur eftir einhvern sem maður þekkir – en maður getur líka glaðst yfir hittingnum, glaðst að gjöfin skuli hitta í mark, glaðst að einhver skuli þekkja mann og vita að maður vill ekkert frekar í heiminum en akkúrat þessa bók. Stundum áttar maður sig ekki einu sinni á því fyrren í miðju kafi – á þessu þarna augnabliki fyrir miðri bók þar sem hún annað hvort neglir mann endanlega eða ekki – hvað gefandinn var að fara. Og það er meira en það sem stendur skrifað. 

Það getur líka verið algerlega yfirgengilegt og út yfir allt velsæmi að gefa bók, einsog Jón Baldvin Hannibalsson hefur sýnt fram á og var í fréttum nýlega, og skiptir þar miklu máli hvaða skilaboð fylgja með – en ekki samt endilega. Þegar ég var rétt skriðinn yfir tvítugt ljósritaði ég einu sinni sögu fyrir tvær stelpur sem ég átti að kenna ensku til samræmds prófs, og þær tóku því svo illa að þær komu aldrei aftur. Sagan var The Man Who Taught his Asshole to Talk. Og er alveg áreiðanlega yfir strikið þegar maður er fjórtán ára. En ég var þá og er reyndar enn þeirrar skoðunar að unglingar þurfi að komast í tæri við libidískar bókmenntir – bókmenntir um ofbeldi og kynlíf – ekki vegna þess að ég sé svo vondur maður (nema ég sé það alveg ómeðvitað, sem er auðvitað alveg hugsanlegt, sérstaklega á síðustu og verstu) heldur vegna þess að ég tel að libidískar bókmenntir séu sérstaklega vel hönnuð tól til sjálfskoðunar og nautnar þegar maður er á sínum hormónuðustu skeiðum.

Og kannski er ég bara fúll að hafa verið næstum átján þegar ég komst yfir Geirvörtur Dags Sigurðssonar, Kvíabryggjukantötuna og bítskáldin. Mér leið einsog ég hefði verið að leggja kapal í mörg ár, algerlega óvitandi um að allir bestu vinir mínir væru saman að skemmta sér bara í næsta herbergi.

Yfirleitt eru bókagjafir samt bara so and so, einsog gengur. Redding fyrir horn. Alltof oft, held ég. Eða þá við þorum ekki. Gefum öruggar bækur. Og það hefur ábyggilega áhrif til lengri tíma.

En nú er ég kominn út fyrir efnið. Down & Out in Shoreditch and Horton eftir Stewart Home er bók sem ég er ekki viss um að ég myndi þora að senda hverjum sem er. Eða vilja senda hverjum sem er. Ég hugsa að ef maður kenndi í grunnskóla væri hægt að láta reka mann fyrir að gefa þessa bók. Eða að minnsta kosti senda mann í nokkurra mánaða frí. Hún fjallar um London, í einhverjum skilningi, heimspekilegum, sagnfræðilegum, kapitalískum, kommúnískum og kannski umfram allt annað libidískum skilningi; fjallar um gjörningakonu sem hefur tekið upp vændi í listrænum tilgangi, og eyðir stórum hluta bókarinnar í að rífast við kúnna um allt frá Dickens yfir í Marx (sem notaði vændi sem myndlíkingu fyrir arðrán og súbjektívitet almennt) yfir í hver það var sem kallaður var Jack the Ripper – og nær líklega hámarki sínu þegar gjörningakonan ákveður að gera snöff-mynd og ríða einn kúnnann í hel (með hjálp óteljandi samstarfskvenna sinna).

Þetta er sem sagt svolítið einsog ef Bónusstelpan væri súperintellektúal sýkópati. 

Nú get ég ekki beinlínis sagt að mín hafi verið „hugsað til þín“ þegar ég las þessa bók – það væri strax langt yfir strikið. En það er nú samt þannig að mín varð hugsað til þess að þér gæti áreiðanlega þótt þetta skemmtilegt. Ég vona að í því felist enginn áfellisdómur, hvorki yfir minni persónu né þinni. Ég get svo lofað því alveg í bak og fyrir að „sígraðir satýríkonar“ (sem hlýtur nú að verða titill á ljóðabók fljótlega) hafa hvergi komið nálægt þessari bók, það ég hef tekið eftir hið minnsta, og alls ekki í ham.

Það er tvennt sem ég vil taka fram að lokum – 1) Ég reikna með því að sítatið framan á bókinni ("A repellent, sick psychodrama that is sadistic, morally reprehensible and has no redeeming features whatsoever. I loved it! – Kathy Acker") sé bógus, því Kathy Acker hafði verið dáin í mörg ár þegar bókin kom út. 2) Og síðan er nú það alvarlega í þessu öllu saman: ég fékk þessa bók sjálfur að gjöf. Og ég fékk hana meira að segja frá höfundinum sjálfum. Ég veit að maður á ekki að gefa bækur sem maður fær gefins. En einsog ég segi, þá er ég ekki vondur maður með vilja þótt ég sé það með meðvitund – eða réttara sagt þá stefnir vilji minn í margar áttir. Ef þú vilt máttu líka gefa hana áfram, mín vegna.

Fyrst og fremst vona ég að þér finnist hún skemmtileg og uppljómandi.

Bestu kveðjur,
Eiríkur

ps. Allar málsgreinar í bókinni eru akkúrat 100 orð. Ég tók reyndar ekki
eftir því þegar ég las hana heldur uppgötvaði það síðar. Svo sjálfsagt
skiptir það engu máli.

- Eiríkur Örn Norðdahl