Ákærði

Þegar ég var lítill drengur var vinsælasti þáttur Ríkisútvarpsins mjög einfaldur. Illugi Jökulsson las upp úr gleymdum bókum sem hann hafði þefað uppi hér og þar. Mér fannst þetta alltaf dálítið sniðug aðferð til að gera útvarpsþætti. Nú er ég að hugsa um að beita sömu aðferð, hér í síðasta pistli mínum í þessu virðulega vefriti, sem brátt heyrir sögunni til.

Bókin sem ég hef valið er þó ekki gömul eða gleymd. Hún kom út í gær og flestir sem ég hef hitt síðan þá eru eitthvað byrjaðir að lesa hana. Hún hefur einungis komið út á vefnum enn sem komið er. Mér fyndist nú óvitlaust af höfundunum að láta gefa hana út með virðulegri hætti. Ég sé fyrir mér leðurband og gyllingu.

Bókin heitir „Dómur Landsdóms“. Aðalpersóna hennar er karlmaður, 61 árs að aldri, sem í bókinni er jafnan nefndur Ákærði, en hefur á ákveðnu tímabili leitt ríkisstjórn. Bókin fjallar fyrst og fremst um ýmis bréf og skýrslur sem ákærði hefur fengið í hendur frá stórum hópi aukapersóna. Þá er sagt frá fundum hans og samtölum við marga einstaklinga. Framvindan hefur dauflegt yfirbragð, en smátt og smátt verður lesandanum ljóst að mikið drama býr að baki sem að lokum hefur hrikalegar afleiðingar fyrir samfélagið allt og leiðir til áfellisdóms yfir Ákærða – sakfellingar, sem svo er nefnd í bókinni.

Nú gríp ég niður í bókinni þar sem lýst er ábyrgð Ákærða gagnvart þeirri atburðarás sem frásögn af fundum og bréfum hefur dregið fram. Fyrst lesum við það sem fram kemur um möguleika Ákærða á að breyta eða hafa áhrif á þess atburðarás til að draga úr verstu afleiðingum hennar:

„Samkvæmt því, sem rakið hefur verið, er fullsannað að störf samráðshóps um fjármálastöðugleika og viðbúnað hafi ekki komið til umræðu á fundum ríkisstjórnarinnar á því tímabili, sem ákæra í málinu tekur til. Því síður voru þar kynntar hugmyndir og umræður innan hópsins um þörf á pólitískri stefnumótun, svo sem um hugsanlegan fjárhagsstuðning ríkisins við viðskiptabankana ef til greiðslufalls þeirra kæmi og umfang innstæðutrygginga. Þótt vafi leiki á því hvort innstæðutryggingar hafi komið til umræðu í ríkisstjórn á umræddu tímabili virðist fyrst hafa verið fjallað um yfirlýsingu um þetta efni á fundi hennar 5. október 2008. Þá fer ekki milli mála að Icesave reikningar Landsbanka Íslands hf. og vandamál tengd þeim, þar á meðal hætta, sem stafað gæti af reikningunum vegna skuldbindinga Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta, komu ekki sérstaklega til umfjöllunar í ríkisstjórn. Einnig er óhætt að slá því föstu að það, sem fram kom á fundum ákærða og fleiri með bankastjórn Seðlabanka Íslands 7. febrúar og 1. apríl 2008, var ekki rætt í ríkisstjórn. Þar var heldur ekki fjallað um yfirlýsinguna, sem ákærði og tveir aðrir ráðherrar undirrituðu 16. maí 2008 í tengslum við gerð gjaldmiðlaskiptasamninga Seðlabanka Íslands við þrjá norræna seðlabanka, þótt í henni hafi verið lýst yfir skuldbindingum í nafni ríkisstjórnarinnar. Loks verður að líta svo á, miðað við það sem fram er komið í málinu, að efni bréfs viðskiptaráðuneytisins til breska fjármálaráðuneytisins 20. ágúst 2008 hafi aldrei verið kynnt eða rætt á fundum ríkisstjórnarinnar, en þar var þó lýst afstöðu hennar til aðstoðar ríkisins við Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta, svo og til stuðnings við Seðlabanka Íslands í hlutverki hans sem lánveitandi til þrautavara gagnvart íslensku bönkunum.“

Í framhaldi af þessu er sjónum beint að lögum ríkisins og þeim skyldum sem leiðtogi ríkisstjórnar hefur til að tryggja velferð samfélagsins:

„Samkvæmt c. lið 8. gr. laga nr. 4/1963 varðar það ráðherra sem áður segir
ábyrgð eftir lögunum ef hann lætur farast fyrir að framkvæma nokkuð það, sem fyrirskipað er í stjórnarskránni. Þótt líta megi svo á að ákærða hafi ekki verið ljóst fyrr en í byrjun október 2008 hve geigvænleg sú hætta væri, sem steðjaði að íslenska bankakerfinu og þar með heill ríkisins, voru upplýsingarnar, sem honum voru tiltækar um yfirvofandi háska, engu að síður svo alvarlegar þegar í febrúar það ár að á ákærða hvíldi skylda til að taka hann til umfjöllunar á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Þá blasti við að kæmust viðskiptabankarnir í greiðsluvanda myndi lánstraust ríkisins bíða alvarlegan hnekki á lánamörkuðum erlendis. Vegna stærðar bankakerfisins, sem nam nálega nífaldri landsframleiðslu Íslands, lá jafnframt ljóst fyrir að ríkið hafði takmarkað svigrúm til að koma bönkunum til aðstoðar, meðal annars fyrir þá sök að skuldbindingar þeirra voru að stærstum hluta í erlendum gjaldmiðlum. Við þetta bættist óvissa um kröfur innstæðueigenda á hendur bönkunum, en á þessum tíma nutu þær ekki forgangs umfram kröfur annarra lánardrottna við gjaldþrotaskipti eða slit þeirra. Í ársbyrjun 2008 námu heildarinnstæður hjá íslenskum fjármálafyrirtækjum, sem nutu tryggingar hjá Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta, meira en 2.300.000.000.000 krónum. Þótt til álita hefði komið var ógerningur fyrir ríkið að takast á hendur ábyrgð á innstæðunum að fullu ef til greiðsluþrots bankanna kæmi.“

Loks er bent á að aðstæðurnar sem skapast höfðu þegar hingað var komið sögu væru svo óvenjulegar að þær kölluðu augljóslega á endurskoðun stefnu og aðgerða:

„Hér var við fordæmalausan og risavaxinn vanda að etja og vegna þess hve ríkir almannahagsmunir voru í húfi var án nokkurs vafa um að ræða mikilvæg stjórnarmálefni í merkingu 17. gr. stjórnarskrárinnar. Þar að auki gerði hættuástandið, sem magnaðist eftir því sem á leið, það að verkum að óhjákvæmilegt var að taka til endurmats þann þátt í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar, sem laut að afstöðu hennar til viðskiptabankanna. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 36/2001 heyrir það málefni undir ríkisstjórnina í heild, en ekki einstaka ráðherra. Af þeim sökum var skylt að taka það til umræðu á ríkisstjórnarfundum svo að öllum ráðherrum gæfist þar kostur á að tjá sig og ráða því til lykta.“

Nokkru síðar er bent á að Ákærði hefði getað haft áhrif á atburðarásina:

„Sú háttsemi ákærða að láta farast fyrir að hlíta fyrirmælum 17. gr. stjórnarskrárinnar um að halda ráðherrafundi um þau mikilvægu stjórnarmálefni, sem lýst hefur verið hér að framan, varð ekki eingöngu til þess að brotin væri formregla, heldur stuðlaði hún að því að ekki var á vettvangi ríkisstjórnarinnar mörkuð pólitísk stefna til að takast á við þann mikla vanda, sem ákærða hlaut að vera ljós í febrúar 2008. Ef slík stefna hefði verið mörkuð og henni síðan fylgt eftir á skipulegan hátt, þar á meðal af Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitinu, má leiða að því rök að draga hefði mátt úr því tjóni, sem hlaust af falli bankanna í byrjun október 2008. Enn fremur er líklegt að stjórnvöld hefðu þá verið betur undir það búin að taka afstöðu til beiðni Glitnis banka hf. um fjárhagsaðstoð í lok september 2008 þannig að greiða hefði mátt úr vanda þess banka á yfirvegaðri hátt en gert var.“

Og hér kemur svo niðurstaðan, sem má segja að sé niðurstaða sögunnar, ef sögur hafa þá niðurstöðu:

„Það er því niðurstaða dómsins að vegna athafnaleysis ákærða, sem lýst er hér að framan, beri að sakfella hann fyrir brot gegn c. lið 8. gr. laga nr. 4/1963, sbr. 11. gr. sömu laga, vegna þeirrar háttsemi, sem honum er gefin að sök í lið 2 í ákæru.“

Þessu er fylgt eftir með tilfinningaþrunginni yfirlýsingu sögumanns:

„Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir að hafa af stórfelldu gáleysi látið farast fyrir að halda ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni eins og fyrirskipað er í 17. gr. stjórnarskrárinnar, þrátt fyrir að honum hlaut að vera ljós sá háski, sem vofði yfir bankakerfinu og þar með heill ríkisins, eins og nánar greinir hér að framan, með þeim afleiðingum að ekki var um þau málefni fjallað á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Við ákvörðun viðurlaga verður að líta til þess að þetta brot telst hafa verið framið af stórfelldu gáleysi. Þótt ákærði hafi með þessu ekki eingöngu brotið gegn formreglu, svo sem rakið var hér áður, verður ekki horft fram hjá því að ekki hefði komið til sakfellingar í málinu hefði ákærði gætt að því einu að taka þessi málefni upp innan ríkisstjórnarinnar, eins og honum bar samkvæmt 17. gr. stjórnarskrárinnar. Í málinu er ákærði sýknaður af alvarlegustu brotunum, sem hann var borinn sökum um. Hann er 61 árs að aldri og hefur ekki áður hlotið refsidóm. Að öllu virtu verður honum ekki gerð refsing í málinu.“

Ég verð að viðurkenna að ég klökknaði lítillega þegar ég las þetta niðurlag. Maðurinn er 61 árs og hefur ekki orðið uppvís að öðrum brotum. Þess vegna engin refsing. Fallegt.

Sjálfum fannst honum það sprenghlægilegt.

Jón Ólafsson

Derríderó – Glósur héðan og þaðan um Jakob forlagasinna

Í Jakobi forlagasinna og meistara hans (1796) segir frá Jakobi og meistara hans sem ferðast til áfangastaðar, sem aldrei er nefndur, og til þess að stytta meistaranum stundir segir Jakob söguna af ástum sínum.

Sú saga er hins vegar rofin sífelldlega af öðrum sögum og persónum og fyndnum uppákomum af ýmsu tagi – Diderot bregður stöðugt á leik með frásagnarformið.

Diderot

Aðrar persónur segja sögur og þær eru sömuleiðis rofnar af enn öðrum sögum og persónum og uppákomum.

Einn af þeim sem rýfur sögurnar er lesandinn sjálfur, eða innbyggður lesandi sögunnar sem gefur hinum innbyggða sögumanni engan frið. Lesandinn spyr, biður um upplýsingar, gagnrýnir verkið jafnvel.

Sögurnar í sögunni eru yfirleitt skoplegar og fjalla um ástir og kynlíf, og oft er lýst persónum sem beita blekkingum til þess að ná sínu fram.

Sviðsetning er takmörkuð, vísað er til bókrollunnar miklu þar efra en annars er aldrei vísað til ævisögulegra, sálfræðilegra eða sögulegra þátta til þess að setja tal persóna og gjörðir í samhengi.

Sagan endar án þess að Jakob ljúki ástarsögu sinni og án þess þeir komist á leiðarenda, hver eða hvar svo sem hann var. Í þessari sögu koma persónur hvergi að og fara ekkert; sagan lýsir í raun heimi án upphafs og endis, það er engin byrjun og engin niðurstaða, engin orsök og engin afleiðing, þrátt fyrir allt. Eða hvað?

Stöndum við hugsanlega uppi með sömu spurn og við upphaf sögunnar: hverjir eru þessir menn, hvaðan koma þeir, hvað vilja þeir, hvert stefna þeir?

Leiðir sagan okkur hugsanlega hvergi, nema inn í sig sjálfa, þar sem við sjáum lögmál frásagnarinnar dregin í efa, lögmál skynseminnar einnig, lögmál merkingarinnar og rökvísi tungumálsins?

*

Í titli bókarinnar koma fram tvö meginþemu hennar: Jakob og meistari hans og forlagahyggjan sem er tengd Jakobi. Og kannski má segja að tengslin, átökin á milli Jakobs og meistara hans, mótist að stórum hluta af hinni grunnandstæðu sögunnar, forlagahyggjunni og frelsinu. Í kjölfar gistiheimilissenunnar, þar sem Jakob neitar algerlega að hlýða meistara sínum og gerir uppreisn gegn hlutverkinu sem markar stöðu hans í heiminum („Farið ofan – ég fer ekki ofan ...“), reyna þeir félagar að skilgreina eða koma einhverri reglu á samband sitt með samningi sín á milli (en hann endurbirtist síðan í rannsóknum Hegels öld seinna á sambandi herrans og þræls hans):

Jakob: Lýsum eftirfarandi yfir: 1. að það standi skrifað efra að ég sé yður ómissandi, og að ég finni, að ég viti að þér komist ekki af án mín, því misnoti ég aðstöðu mína í hvert sinn sem færi gefst.

Meistarinn: En Jakob, aldrei hefur nokkur maður lýst slíku og þvílíku yfir.

Jakob: Lýst yfir eða ekki lýst yfir, þannig hefur það alltaf verið, þannig er það nú, og þannig verður það svo lengi sem jörðin snýst. [...] Lýsum eftirfarandi yfir: 2. að rétt eins og Jakobi er kunnugt um áhrif sín og vald yfir meistara sínum þá er meistara hans ókunnugt um eigin veikleika og hann er ófær um að losna við sína manngæsku, og því skal Jakob vera ósvífinn án þess þó að meistari hans láti í ljós að hann hafi tekið eftir því, til að halda friðinn. Öllu var þessu komið í kring án vitundar okkar, allt var þetta innsiglað og frágengið á þeirri stundu sem náttúran gat af sér Jakob og meistara hans. Þá var ákveðið að þér fengjuð titilinn, en ég inntakið. Ef þér hafið í hyggju að ganga þvert á vilja náttúrunnar, þá er betur heima setið en af stað farið. [...]

Meistarinn: Og að hvaða leyti er samþykki okkar óhjákvæmilegt [náttúrulegt]?

Jakob: Mjög mörgu. Haldið þér að gagnslaust sé að fá að vita það í eitt skipti fyrir öll, skýrt og greinilega, hvar manni beri að halda sig? Hingað til hafa allar okkar deilur orsakast af  því að við höfum enn ekki kveðið afdráttarlaust upp úr með að þér væruð minn meistari og ég væri yðar meistari. En nú er það frágengið; og nú þurfum við aðeins að bregðast við í samræmi við það.

Meistarinn: Hvar í fjandanum hefur þú lært allt þetta?

Jakob: Í bókinni miklu.

Hér eru flóknustu andstæður bókarinnar leiddar í ljós, á milli bókrollunnar miklu hið efra og atburðarásarinnar í veruleikanum. Kant rannsakaði sama hlut en notaði hugtökin örlög og frjáls vilji.

En þetta þema tengist einnig eðli frásagnarinnar og tungumálsins, sem sé annarri grunnandstæðu í verkinu sem eru tengslin á milli veruleikans og skáldskaparins en þau voru mjög til umfjöllunar á upplýsingatíma: Spurningin var hvort skáldskapurinn gæti endurspeglað veruleikann, hvort hægt væri að lýsa heiminum með tungumálinu þegar líkingalögmálið hafði verið numið úr gildi, eða öllu heldur, þegar það hætti að virka, þegar fólk var tekið að skynja tungumálið og virkni þess með öðrum hætti en miðaldamenn höfðu gert.

Spurningin var: Kemur merkingin (þarna úti, þarna uppi) á undan orðinu (sem er hér),  eða ræður orðið hvað það merkir í því samhengi sem það er í?

Hér er með öðrum orðum verið að tala um nýtt táknkerfi þar sem ekki er lengur náttúrulegt eða sjálfsagt samband á milli tákns og merkingar þess, heldur er það tilviljunarkennt – rökvísi tungumálsins er ekki til staðar lengur.

*

Ef við skoðum nánar sambandið á milli bókrollunnar og veruleikans í textanum þá kemur í ljós að Jakob fer á milli þess að treysta algerlega á forlöginn og draga þau í efa.

Fyrst í stað virðast tengslin á milli bókrollunnar miklu og atburðanna hér og nú snerta bæði tímaröð atburða (fyrst stendur það á bókrollunni, síðan gerast hinir fyrirsögðu atburðir) og orsakaröð þeirra (fyrst bókrollan svo sem afleiðing hennar atburðirnir):

Jakob: Ef það hefði staðið skrifað efra hefði ég sagt við sjálfan mig allt það sem þér ætlið að segja mér nú [...] (9)

Meistarinn bregst við á röklegan hátt, og veltir fyrir sér orsakasamhenginu með talsverðri skeptík:

Meistarinn: Ég er að gæla við eina hugmynd: hún er sú hvort velgjörðarmaður þinn hafi verið kokkálaður vegna þess að það stóð skrifað efra; eða hvort það stóð skrifað vegna þess að þú kokkálaðir velgjörðarmann þinn? (10)

Og auðvitað segir þá forlagasinninn Jakob:

Jakob: Þetta stóð hvort tveggja skrifað hlið við hlið. Allt hefur þetta verið skirifað í einu. Þetta er eins og tröllaukin bókrolla sem flett er sundur hægt og hægt ... (10)

Þetta er kannski næst því að vera einhvers konar vísindahyggja, keðja orsakar og afleiðingar sem er skrifuð í erfðavísa okkar en þarf einnig að lúta utanaðkomandi áhrifum.

*

Stundum virðist Jakob stuttlega láta undan trúnni á forlögin:

Jakob: [...] Við önum áfram í niðamyrkri og höfum ekki hugmynd um hvað skrifað stendur þarna efra, jafn fjarri lagi í óskum okkar, gleði og þjáningum. (74)

En textinn í heild sinni snýr upp á þessar vísbendingar um forlagatrú Jakobs, leikur sér að henni, dregur hana sundur og saman í háði jafnvel. Þeir meistarinn velta því til dæmis fyrir sér hver kunni að vera höfundur bókrollunnar efra:

Meistarinn: Og hver var það sem skrifaði hamingju og óhamingju þarna efra?

Jakob: Og hver var það sem bjó til bókrolluna miklu þar sem allt stendur skrifað? (13)

Hér er ekki beinlínis dregið í efa að höfundurinn sé ekki til eða hann sé dauður, eins og talað var um á tuttugustu öldinni, en með því að bera fram spurninguna er amk lýst efasemdum um eðli eða jafnvel tilveru slíks Höfundar. Og ef höfundurinn hyrfi úr Textanum (Heiminum/Bókinni) myndi merking hans fara á flot, verða óviss. Og þar með stöndum við frami fyrir sama vanda og áður um merkingarleysi tungumálsins, vanda sem menn hafa tengt nútímanum.

Og kannski fjallar bókin ekki um merkingu hlutanna heldur hvort merking sé yfirleitt til. Og ef hún er til hvort hún sé þá ekki huglæg tálsýn fremur en hlutlægur sannleikur.

Og Jakob slær úr og í. Hann efast um tilurð forlaganna, hann efast um að það sé einhver ein merking með þessu öllu saman, að sá sem allt veit, Höfundur bókrollunnar miklu, viti hvaða merking sé í raun með öllu saman, hvert við stefnum, hvað komi næst:

Jakob: Maður veit aldrei hvað himinninn vill eða vill ekki, og ef til vill veit hann ekkert um það sjálfur.

Og svo biður Jakob til Höfundarins að bókrollunni með írónískum hætti, hæðist að tilveru hans, höfundskap hans, verki hans. Þegar Meistarinn spyr hvers vegna hann sé að biðja segir hann:

Jakob: Ég segi: „Þú sem skapaðir bókrolluna miklu, hver sem þú ert, og hefur með þínum fingri skrifað allt sem skrifað stendur efra, þú hefur alla tíð vitað hvað mér er fyrir bestu; verði þinn vilji. Amen.“

Og þegar meistarinn spyr hvort honum væri ekki réttast að þegja svarar hann:

Jakob: Ef til vill, ef til vill ekki. Ég fer með bænina upp á von og óvon [...] (147)

Orðin „upp á von og óvon“ benda til að hann vonist öðrum þræði eftir því að það sé einver höfundur að öllu saman, einhver texti sem segi til um hvernig allt veltur. Fyrr í sögunni segir sögumaður reyndar:

Við teljum að við höfum örlögin í hendi okkar; en það eru ævinlega þau sem leiða okkur áfram: Jakob sá örlögin að verki í öllu sem snerti hann eða kom honum nærri, hesti hans, meistara, munki, hundi, konu, múlasna, kráku.

*

Derrida

Fleiri dæmi má tína til um það hvernig Jakob eða verkið sjálft grefur undan forlagahyggju Jakobs, undan hugmyndinni um að það sé einhver fyrirfram merking til, að lífið hafi tilgang, markmið.

Á vissan hátt hrærast þeir Jakob og meistari hans ekki í sveitum Frakklands upp úr miðri 18 öld, þeir ferðast ekki úr bæ til hallar eða eftir veginum úr sveitinni til borgarinnar, heldur hittast þeir og hrærast í tungumálinu þar sem þeir ráfa um í leit að merkingu sem er sífelldlega skotið á frest og er mismunandi eftir því hvað er hér og nú, eins og Derrida átti eftir að halda fram 200 árum seinna.

Þröstur Helgason

Karel og Kiljan

Er ég nógu íslenskur? Er þetta eðlileg rannsóknarspurning fyrir þann sem sest niður og skrifar texta? Er Halldór Laxness nógu íslenskur? Er Karel Čapek nógu tékkneskur? Er Elías Knörr nógu spænskur? Eða kannski of spænskur til að skrifa ljóðabækur á íslensku?

Kveikja þessara hugleiðinga er svo gömul að ég var búinn að gleyma henni, en galisísk-íslenski rithöfundurinn Elías Knörr (eða Portela þegar hann er í galisískara skapi) minnti mig á þær í nýlegri grein sinni á þessu bloggi, þar sem hann fjallar um Francisco Tario, sem svo sannarlega var ekki nógu mexíkanskur. Þessu er lýst svo:

„Málið er að Tario skrifaði ekki einu sinni mjög mexikóska spænsku. Sögur og persónur hans gætu eins gerst í Evrópu, Bandaríkjunum eða annarsstaðar í heiminum. Tími og rými Tarios eru ekki bundin neinum stað eða neinu tímabili, og enn síður neinni menningu eða þjóð. En slíkar bókmenntir skipta ekki miklu máli í þjóðhverfum bókmenntakerfum.“

Og íslenskt bókmenntakerfi á það til að vera óvenju þjóðhverft og oftast beinist það að okkur sjálfum, jafn sjálfhverf og við erum. En stundum líka að hinum, stundum viljum við geta treyst því að tékkneski rétturinn á matseðlinum sé nógu tékkneskur. Þetta er sjaldnast orðað berum orðum, en það kemur þó fyrir – og sjaldgæft dæmi um það má finna í Reisubókarkorni Halldórs Laxness. Þar er kafli um för Laxness til Tékklands ársins 1946 og hér kemur sá kafli sem fjallar um tékkneskar bókmenntir:

„Við íslendingar vitum lítið sem ekkert um tékka. Og þó, Jóhannes úr Kötlum hefur þýtt Salamöndrustríðið eftir Tsjapek, en reyndar segir sú bók ekkert um Tékkóslóvakíu, og útdráttur er til úr Góða hermanninum Sveik, og hann segir dálítið.“

Svo mörg voru þau orð nóbelskáldsins um tékkneska höfunda í þessari annars ágætu ferðasögu. Salamöndrustríðið er vísindaskáldskapur þar sem risastórar salamöndrur öðlast greind á við manneskjur og fara á endanum í stríð við mannkynið. Þannig að nei, við fyrstu sýn segir bókin ekkert um Tékkóslóvakíu – verandi umlukið öðrum löndum og hafið í mörghundruð kílómetra fjarlægð er hættan af sjávarsalamöndrum meira að segja óvenju lítil.

Þak Evrópu

En Tékkóslóvakía er ekki lengur til. Landið varð til við fall Austurrísk-Ungverska keisaradæmisins, átti tveggja áratuga blómaskeið áður en nasistarnir marseruðu inn og fékk örstutt frí frá alræðisstjórnum áður en kommúnistar tóku völdin, frí sem stóð einmitt þegar Halldór heimsótti landið. Salamöndrustríðið var hins vegar skrifuð árið 1936, táknsaga um þær ógnir alræðis sem kynnu að vera handan við sjóndeildarhringinn og þjóðernishyggjuna sem var drifkraftur hennar. Þessi bók og önnur verk Čapeks fóru nógu mikið í taugarnar á nasistum til þess að hann komst í þriðja sætið á handtökulista Gestapó fyrir innrásina í Tékkóslóvakíu (hann lést áður en til þess kom). Sagan segir líka að andstaða hans við fasisma hafi komið í veg fyrir að hann hlyti nóbelsverðlaunin, stuðningur við verk á borð við Salamöndrustríðið var of stuðandi gagnvart þriðja ríkinu og þegar sænska akademían bað hann um að skrifa „eitthvað meinlaust“ var svarið þetta: „Bestu þakkir, en ég hef fyrir löngu skilað af mér doktorsritgerðinni.“

En Salamöndrustríðið er kannski tékknesk fyrst og fremst í þeim skilningi hvað hún er evrópsk, enda Tékkóslóvakía í hjarta Mið-Evrópu og hafa íbúar landsins til skiptis verið þátttakendur í leikriti Austur- og Vestur-Evrópu. Til merkis um hve menning þeirra er sam-evrópsk þá eru Čapek og Bohumil Hrabal líkast til einna þekktastir höfunda sem skrifa á tékkneska tungu – en hverfa þó oftast í skugga Kafka, sem skrifaði nánast öll sín verk á þýsku, og Kundera, sem hefur hægt og rólega skipt yfir í frönsku sem fyrsta mál í útlegð sinni í París.

Á meðan Halldór dvelur í landinu eru Tékkar í miðjum klíðum við að þjóðverjahreinsa landið. Hann sýnir þessu skilning og virðist hlynntur þessu, sem er kannski skiljanlegt árið 1946 þegar vinsældir Þjóðverja voru svo sannarlega í sögulegu lágmarki. En seinna hefur komið í ljós hve grimmileg hefnd Tékkóslóvaka var, rúmlega tveim milljónum þýskumælandi íbúum var vísað úr landi og talið er að um tíu þúsund manns hafi verið drepin og aðrir tíu þúsund dáið sökum brottflutninganna. Fyrrum íbúar Súdetahéraðanna eru ennþá að berjast fyrir einhvers konar réttlæti og þótt að Václav Havel hafi beðist afsökunar fyrir hönd þjóðar sinnar þegar hann var forseti og stungið upp á því að Súdetaþjóðverjum væri gert auðveldara fyrir að öðlast tékkneskan ríkisborgararétt og endurheimta eignir sínar náði sú tillaga aldrei í gegnum tékkneska þingið.

Missirinn var þó ekki bara hinna brottfluttu Þjóðverja. Eftirá áttu Tékkar líka eftir að syrgja þá fjölþjóðlegu Prag sem Kafka spratt upp úr, suðupotti gyðinga, Þjóðverja og Tékka, sem eftir á að hyggja var einn helsti drifkraftur allrar þeirrar miklu sköpunar sem einkenndi Tékkóslóvakíu millistríðsáranna. Leifar þessa suðupotts virðist Halldór skynja þegar hann fjallar almennt um tékkneska listamenn með þessum orðum: „Vonandi er það vanþekkingu minni og glapsýni að kenna að ég gat ekki séð í list þeirra mikið sérþjóðlegt, heldur virtist hún mér samþjóðleg, hámenníngarleg og töluvert útsmogin evrópulist, jafnvel svo að ýmsir hinna tékknesku listamanna væru kannski heimsfrægir ef þeir væru franskir.“ Þetta skrifar hann tveimur síðum seinna, en það er eins og hann sé hægt og rólega að gera sér þarna grein fyrir því að styrkur tékkneskrar menningar sé einmitt miklu frekar í hinu samþjóðlega en hinu sérþjóðlega. En þó má velta fyrir sér orðanotkuninni, af hverju samþjóðlega frekar en sammannlega?

Faðir þjóðar

En ef Halldór hefði viljast fræðast betur um þá Tékkóslóvakíu sem hann heimsótti hefði þó vel mátt mæla með því að hann leitaði dýpra í smiðju Čapeks og þá útfyrir skáldskapinn. Hann var náinn vinur forsetans Tomáš Garigue Masaryk og skrifaði merka samtalsbók við hann sem í enskri þýðingu kallast einfaldlega Talks With T.G. Masaryk. Masaryk er mörgum gleymdum í dag, enda fellur blómaskeið þjóðar hans í skuggann af alræðisstjórnunum sem komu á eftir, eða eins og útgefandi ensku útgáfunnar orðar það í formála: „We have let Lenin, Stalin and Hitler win the battle for our attention against a man whom they saw as a great Central European antagonist.“

Masaryk var ágætlega kunnur heimspekiprófessor í Prag en örlaganornirnar völdu hann ekki í eitt aðalhlutverk Evrópusögunnar fyrr en hann var orðinn 64 ára gamall. Þá braust heimsstyrjöldin fyrri út og Tékkóslóvakía ekki enn orðin til nema sem hluti af keisaradæmi Habsborgaranna. Masaryk varð fljótt lykilmaður í hinni tékknesku andspyrnu og ferðaðist vítt og breitt um veröldina á meðan á stríðinu stóð til þess að afla fylgis þeirri hugmynd að leysa upp Austurríki-Ungverjaland og leyfa Tékkum og Slóvökum að stofna sitt eigið ríki. Uppruni Masaryks sjálfs kann að vera ein ástæðan fyrir því að Tékkóslóvakía varð niðurstaðan þá frekar en Tékkland og Slóvakía, en hann var fæddur í Slóvakíu en eyddi fullorðinsárunum að mestu í hinni tékknesku Prag.

Hann varð fyrsti forseti landsins, árin 1918-1935, frá því hann var 68 ára og þangað til hann varð 85 ára. Sem er máski ágætt að hafa í huga nú þegar við veltum fyrir okkur aldri mögulegra forsetaframbjóðenda og hversu þaulsetnir þeir kunni að vera út frá því. En þetta er einmitt bók sem væri hverjum verðandi forseta hollt að lesa. Það er aðeins of langt síðan ég las hana til þess að ég þori að útlista í smáatriðum hvernig pólitíkin birtist í henni, enda ekki beinlínis hægt hvort eð er, það er frekar einhver illskilgreinanlegur þráður í hans pólitísku heimspeki sem var orðuð best í titli safnrits um Čapek, sem virðist hafa verið skoðanabróðir hans í pólitík: Til móts við hina rótttæku miðju (Towards the Radical Center).

Og þótt hann hafi barist fyrir sjálfstæði þjóðar sinnar þá ofbauð honum öfgafull þjóðernishyggja, jafnvel þegar hún var stunduð í þeim tilgangi að auka veg sjálfstæðisbaráttu. Hann fékk ófáa þjóðernissinna upp  á móti sér þegar hann afhjúpaði nýfundin tékknesk ættjarðarljóð frá miðöldum sem fals og ekki kættust þeir heldur þegar hann barðist fyrir endurupptöku á máli gyðingsins Leopold Hilsner, sökum þess að fyrri réttarhöldin hafi angað af and-semítisma. Allt þetta var löngu áður en hann varð forseti, undir lok nítjándu aldar. Þá var hann svo vel giftur að hann tók eftirnafn eiginkonunnar sem millinafn, en hin bandaríska Charlotte Garigue varð fljótt lykilkona í tékkneskri kvennabaráttu þegar hún flutti til landsins ásamt eiginmanni sínum (Masaryk kynntist henni þegar hann var að kenna heimspeki í Vínarborg) og þýddi meðal annars Kúgun kvenna yfir á tékknesku. Og það er augljós þráður sem liggur frá Masaryk til annars heimspekilega þenkjandi forseta meira en sextíu árum síðar, Václavs Havels.

Róbótar, helsprengjur og BA-ritgerðir

Karel Čapek var afkastamikill höfundur. Þótt skáldsögurnar hafi ekki verið margar þá bætti aragrúi smásagna, blaðagreina, ferðasagna, barnabóka og leikrita það upp. Margt af því var vísindaskáldskapur í ætt við Salamöndrustríðið, hann er líkast til einna þekktastur í dag fyrir æskuverk sem er þó með hans síðri verkum, leikritið R.U.R. (Rossum's Universal Robots), sökum þess að þar kom nýyrðið róbót fyrst fram, sótt í slavneskt orð yfir vinnuþræl. Nýyrðasmiðurinn var þó bróðir Karels, Josef, myndlistamaður og oft samstarfsmaður (og báðir voru hagleiksmenn á sérsviði hins, oftast myndskreytti Josef bækur Karels en Karel myndskreytir þó sumar sjálfar, til dæmis ferðasögurnar. Og í barnabókum unnu þeir texta og myndir í sameiningu). Skömmu síðar kom út skáldsagan Krakatit, spásögn um kjarnorkusprengjuna, tuttugu og einu ári fyrir Hiroshima.

En þótt Krakatit sé að upplagi þjóðfélagsádeila þá verður hún er á líður miklu frekar ferðalag niður í myrkari kima mannssálarinnar. Þangað leitaði Čapek raunar að mínu viti ekki nógu oft, en fáir hafa þó komist lengra en hann gerði í sínu merkilegasta verki, þematísku trílógíunni sem samanstendur af Hordubal, Lofsteini og Venjulegu lífi (Three Novels: Hordubal, Meteor, An Ordinary Life heitir verkið í enskri þýðingu).

Það verk er sannarlega sammannlegt í besta skilningi þess orðs og það var upphafleg ástæða þess að ég fór að rugla reitum þeirra Laxness saman. Ég var einfaldlega forvitinn að vita hvort leiðir þeirra hefðu skarast áður en þeir hittust í lokaritgerðinni sem ég var að skrifa um verk þeirra. Sú saga öll er efni í miklu lengri grein, en þeir sem eru æstir í að lesa tæplega hundrað síðna BA-ritgerð er þó frjálst að hafa samband.

Ásgeir H. Ingólfsson

Oddur lögmaður (fyrri hluti)

Oddur Sigurðsson lögmaður sem lifði og starfaði á mótum 17. og 18. aldar var viss tegund af íslenskum valdakarli: stórbokki, ofsamaður, frekjuhundur, fantur og fíkill. Líf hans leið við veisluglaum, slagsmál, drykkjutúra og stefnur. Upphefð hans var meiri en annarra manna og fallið hærra. Jón Ólafsson frá Grunnavík lýsir honum svo í sögu sinni:

           

Hann var mikill vexti, föngulegur og höfðinglegur á velli, mikilúðlegur og tigulegur á svip og vænn ásýndum, opinmynntur, stóreygður og úteygður. Þegar honum þótti, var eins og hann flæsti nösum og hefir það jafnan verið talinn órækur vottur um geðríki og sterkar tilfinningar.

*

Ég ætlaði einu sinni að skrifa skáldsögu um Odd en gafst upp á því áður en leið á löngu því að ég náði engum tökum á þessum úteygða og stóreygða manni flæsandi nösum í eilífum æsingi, eins og kókaínkall í nútíma-spennusögu. Ég fann ekki tóninn. Ég vildi ekki skrifa söguna í þessum „sú-var-tíð-segir-á-bókum“-stíl sem höfundar hafa alltaf notað þegar þeir hafa skrifað um þetta tímabil en fann ekki mína rödd í þessu drullsvaði sem mér fannst sagan vera. Og ég veit satt að segja ekki hvað við getum lært af sögunni um Odd lögmann umfram það sem við vitum nú þegar flestöll um forgengileik og fallvaltleik og gæfu og gjörvileik. En ég á hér upp í hillu dálitla skruddu um þennan fulltrúa íslenskrar karlamenningar og allt í lagi að blaða í gamalli harmsögu á meðan við bíðum þess að þær nýju fá sín maklegu endalok.

Bókin heitir Oddur Sigurðsson lögmaður (1682-1741) ævi- og aldarlýsing og hún er gefin út árið 1902 á Bessastöðum af Skúla Thoroddsen. Hún er eftir Jón Jónsson sagnfræðing sem seinna tók sér nafnið Jón J. Aðils og er stundum nefndur Jón Aðils eldri til aðgreiningar frá syni sínum, leikaranum og nasistanum – þessum sem var á ljósmyndinni í 79 af Stöðinni og ríkti næstum yfir þeirri mynd af því að hann var eitthvað svo ógæfusamlegur.

Jón Jónsson var á sinni tíð kallaður Jón Sagnfræðingur til aðgreiningar frá öllum hinum Jónunum. Sigríður Matthíasdóttir sagnfræðingur sem hefur skrifað um töluvert um Jón telur að hann hafi skapað íslensku þjóðinni þjóðernislega sjálfsmynd (Hún gaf út bók um efnið: Hinn sanni Íslendingur, 2004). Hann var fullur af hugmyndum um þjóðareinkenni og arf Íslendinga. Það verður ekki sagt að hann fegri mikið í bókinni um Odd, enda gerist hún á því tímabili sem Jón taldi niðurlægingarskeið þjóðarinnar (þegar best lét líktust Íslendingar forn-Grikkjum að mati hans).  Hann skrifar fjörlega og skemmtilega, er á einhverjum mörkum bókmennta og sagnfræði sem nú eru horfin. Hann skrifar á bókmenntamáli sem kannski er líka að fara forgörðum. Hann er í aðra röndina sagnaritari eins og þeir tíðkuðust hér á landi frá 13. öld og fram á miðja þá 20., að þeir hurfu ofan í gjótuna sem myndaðist milli vísindalegrar sagnfræði og skáldskapar. Hann er alveg ofan í efninu, innlifaður því á einhvern hátt sem ekki tíðkast lengur; veður inn í hugskot fólks; fimbulfambar um tilfinningar og ættarfylgjur en ekki til að vera listrænn eða meðvitaður um „stílbragð“; honum er þetta eiginlegt; hann notar lýsingarorð sem eru jafn forboðinn orðflokkur hjá nútíma sagnfræðingum og sagnir hjá embættismönnum …

Á fyrstu árum 20. aldarinnar var hann „Jón Sagnfræðingur“ og hann átti eftir að móta sýn margra áhrifamanna á þjóðerni og þjóðareðli Íslendinga, eins og Sigríður rekur í bók sinni. Það má kalla hann hann höfund að hinni opinberu og viðteknu söguskoðun Íslendinga sem haldist hefur furðu óhögguð alveg fram á síðustu ár þrátt fyrir ýmsar atlögur sagnfræðinga að henni og gekk aftur upp vakin eins og ekkert hefði í skorist, og sagnfræðingarnir væru ekkert til, í síðustu góðærisbólu í ræðum ráðamanna, framgöngu bankamanna og ályktunum Viðskiptaþings og ekki síst í Skýrslunni Ímynd Íslands sem forsætisráðherra lét gera árið 2007, þegar yfirvöld landsins fólu markaðsfræðingum að rita Íslandssöguna.

(Um söguskoðun góðærisins er til ágæt grein eftir Guðmund Hálfdanarson sagnfræðing, Sagan og sjálfsmynd(ir) íslensku þjóðarinnar sem birtist í  riti guðfræðinga, Glímunni 7, og er á netinu, http://gudfraedi.is/system/files/gliman7_6.pdf).

Jón Sagnfræðingur hélt alþýðufyrirlestra á vegum Stúdentafélagsins í byrjun 20. aldar um íslenskt þjóðerni en seinna voru þessir fyrirlestrar gefnir út í þremur bókum, Íslenzkt þjóðerni kom út 1903, Gullöld Íslendinga 1906 og Dagrenning árið 1910. Sjálfur dó Jón árið 1920. Hann taldi að hér hefði sest að „blóminn af norrænum ættum úr Vesturlöndunum“ og að þjóðernið á söguöldinni hefði hvorki verið „norskt né keltneskt, heldur íslenzkt, það er blöndun af hvorutveggja“:

Hér rann saman í eitt andlegt fjör, hugvit og snild Keltanna, og djúpskygni, staðfesta og viljaþrek Norðmannanna, og fæddi af sér þjóðlíf, sem varla hefur átt sinn líka í sögunni. Þessir erfðakostir beggja þjóðanna koma bezt í ljós í tveim sérstökum hliðum þjóðlífsins, sem heita má að hvor fyrir sig svari nákvæmlega til einkenna þessara tveggja kynþátta, en þessar tvær hliðar eru: forníslenskar bókmentir og forníslenzk stjórnarskipun.

           

***

En hvaða erfðakostir skyldu hafa komið í ljós í Oddi Sigurðssyni? Þessum úteygða rusta flæsandi nösum? Hann er einn af furðuverum Íslandssögunnar en þó svo kunnuglegur; hann er yfirgnæfandi í sögu 18. aldarinnar en um leið hálfgerður huldumaður í Íslandssögunni. Við höfum vandlega gleymt honum. Kannski er ein ástæðan fyrir þeirri gleymsku sú að Halldór Laxness treysti sér ekki til að hafa hann með í Íslandsklukkunni. Þar hefði hann breytt öllu og prúðmennið og nipurmennið Arnas Arnæus (sem var leikinn af Þorsteini Ö Stephensen í eitt skipti fyrir öll og svo drengilegur að hann var ekki til) alveg fallið í skuggann. Það hefði ekki passað fyrir hugmyndagrundvöll verksins að sýna Odd sem fyrirferðarmesta mann landsins; andlit aldarinnar, þrútið af drykkju og frekju.

Samtímamaður Odds Sigurðssonar, Jón Ólafsson frá Grunnavík, ritaði ævisögu hans sem fyrr segir og  en fyrir utan rit Jóns Sagnfræðings hefur fátt eitt verið ritað um hann, nema Björn Th. Björnsson birti þátt um hann í bókinni Úr plógfari Gefjunar. Í Íslenzkum æviskrám eftir Pál Eggert Ólason er líka þáttur af Oddi og þar stendur meðal annars, og takið eftir öllum spriklandi lýsingarorðunum sem Páll Eggert sáldrar í kringum sig:

Hann var ofstopamaður og þó trygglyndur og brjóstgóður, mikilúðlegur og sukksamur, en lét þó eftir sig eignir, enda hafði hann erft mjög mikið og var hagsýnn í aðra röndina. Talinn vel viti borinn, er hann gætti sín […]

           

Og síðast en ekki síst höfum við skáldskapinn, Tímarímu eftir Jón Sigurðsson, háðsádeilu um Odd og móður hans, sem ort var undir rós eins og í alræðisríkjum 20. aldar.

               

***

Bók sína um Odd byrjar Jón á því að lýsa nokkuð aldafarinu kringum aldamótin 1700. Sautjándu öldina kallar hann hjátrúaröldina og heldur áfram: „ …öld heimskunnar, öld fáfræðinnar, öld myrkranna og dauðans í andlegum skilningi. Það er eins og einhver óumræðilegur kjarkleysis- og volæðisblær yfir öllu. “

Hann segir líka að aldrei hafi verið hér á landi:

…meiri kreddu- og skinhelgisöld, aldrei meiri vandlætingarsemi í trúarefnum - og aldrei minni sönn og lifandi trú. Aldrei ef til vill jafn mikið kák og kukl í ýmsum greinum vísindanna – og þó um leið jafn vesalt og fátæklegt andlegt líf. Aldrei hangið jafn samviskusamlega í bókstafnum – og brotið jafn tilfinnanlega á móti andanum. Aldrei tildrað upp jafn mörgum lagagreinum og ákvæðum í nafni réttvísinnar – og þó aldrei mannúðin og réttlætistilfinningin jafn herfilega fótum troðin.

Jón rekur ýmis dæmi um glundroðann í löggjöf og landstjórninni á þessum tíma. Sjálfur lagagrundvöllurinn var allur genginn úr skorðum. Ýmist var farið eftir Jónsbók, réttarbótum og konungsbréfum eða alþingissamþykktum og ofan á þetta allt saman bættist tilskipun um að sníða Jónsbók eftir Norskulögum Kristjáns fimmta árið 1688.

Íslendingar hafa löngum þrasglaðir verið en í þessu lagaumhverfi keyrði um þverbak og í þeim málum sem gengu í gegnum öll dómstig – héraðsrétt, lögþingsrétt, yfirrétt og hæstarétt – stóðu dómar sjaldnast frá einum rétti til annars, enda byggðu dómarar hver á sínum lagagrundvelli. Allt varð til þess að hvetja menn til að leggja út í látlausar deilur og endalaus málaferli út af málum sem hægt hefði verið að afgreiða skjótt. Þannig var Sigurður Björnsson lögmaður í 22 ár að baksa við að fá manni refsað fyrir illyrði og óhlýðni. Sigurður var faðir Þórdísar þeirrar sem var fyrirmyndin að Snæfríði Íslandssól í Íslandsklukkunni, og Eydalín lögmaður í þeirri bók að einhverju marki sniðinn eftir honum.

           

Þegar maður les lýsingar Jóns Sagnfræðings á hinu háa alþingi skilur maður hvers vegna það var um síðir lagt niður. Svo átti að heita að það væri haldið á hverju ári en það var ekki nema með mestu eftirgangsmunum að menn fengust til að mæta og gegna skyldu sinni og þinghaldið fór að jafnaði meira og minna í handaskolum að sögn Jóns:

Menn komu of seint til þingsins, sátu í veislum hver hjá öðrum til skiptis fram á nætur, og komust ekki úr rúminu fyrr en einhvern tíma seinni hluta dagsins. Stundum voru dómararnir orðnir svo drukknir þegar þeir komu í Lögréttu að þeir voru með öllu óhæfir til að gegna dómarastörfum.

           

Almennt var ástandið í landinu skelfilegt á þessum tíma. Jón vitnar til skjala Gottrúps lögmanns um ástandið í landinu árið 1701 og er það átakanlegur lestur. Um Þingeyjasýslu segir til dæmis:

Ástandið hér er hið versta og aumlegasta og hafa elstu menn hvorki séð né heyrt annað eins. Mikill hluti fénaðarins er fallinn úr hor, og fiskirí hefur með öllu brugðist, svo fátæk alþýða hefir ekki haft annað að láta upp í skuldir sínar hjá kaupmönnum og landsdrottnum en katla, potta, skrínur og ýmislegt annað, sem þeir þó nauðsynlega hafa þurft að halda á sjálfir, sumir hafa jafn vel orðið að láta fötin utan af sér upp í skuldir. Fólk er tekið að hrynja niður af hungri. Í Svalbarðsstrandarhreppi hafa á síðastliðnum vetri dáið 20 manns af 14 bæjum; í Reykjadalshreppi 90 af 60 bæjum; í Höfðahverfi 40 af 30 bæjum, og álíka margir í Tjörnes- Kelduhverfis- og Núps-sóknum.

Þannig heldur þessi raunarolla áfram hringinn í kringum landið. En höfðingjarnir, ríkismennirnir – kvótaeigendurnir – gera sér glaðan dag:

Stórveislur og samsæti, skart í klæðaburði og gegndarlaust óhóf í nautn matar og víns var eitt af einkennum aldarinnar. Auðvitað voru það einkum höfðingjarnir og hinir heldri og ríkari menn, sem létu til sín taka í þessu efni, en alþýðan dró dám af þeim, og fetaði dyggilega í fótspor þeirra, þegar nokkur kostur var á því. Þegar amtmaður, fógeti, biskupar og heldri menn riðu til alþingis, höfðu þeir með sér mat, vín og ölföng á mörgum hestum, og svo höfðu reyndar allir, sem til alþingis riðu. Var opt meðan þingið stóð yfir, slegið upp stór-veislum og drukkið fast. Helstu höfðingjarnir héldu sumir útlenda steikara eða matreiðslumenn í þjónustu sinni, og létu daglega fjölda manns sitja að borðum með sér, einkum ef þeir áttu mál fyrir rétti, og þurftu að koma sér við dómsmennina. Á kvöldin var svo sest að drykkju fram á nætur. Við allra festar og brúðkaup var Bakkus dýrkaður af svo miklu kappi, að gestirnir vissu varla sitt rjúkandi ráð í nokkra daga samfleytt. […]

           

Þetta er sögusviðið.

***

Þess er getið í sögum að um þær mundir er Oddur Sigurðsson var að komast til valda á Íslandi hafi tveir menn verið á gangi nálægt kirkjugarðinum í Kirkjubæ og heyrt kveðnar þessar hendingar úr einni gröfinni:

Vögum vér og vögum vér

með vora byrði þunga.

Er nú svo komið sem áður var

í öld Sturlunga.

Í öld Sturlunga.

Þeim hefur þótt hann kunnuglegur draugunum frá Sturlungaöld.

Enda  var hann af Ættum. Langafar hans voru þeir Oddur Biskup Einarsson og Gísli Hákonarson lögmaður sem elduðu grátt silfur á fyrri hluta sautjándu aldar, annar forvígismaður hins geistlega valds, hinn leiðtogi veraldlegra höfðingja. Oddur biskup Einarsson var talinn einn helsti menntamaður á Íslandi á sinni tíð, hafði meðal annars lagt stund á stjörnufræði hjá sjálfum Tycho Brahe. Hann var óvæginn í fjárkröfum og safnaði miklum auði á biskupsárum, var fremur óvinsæll og illa þokkaður af mörgum. Hann stóð í ýmsum deilum, ekki síst við danska höfuðsmanninn Herluf Daa sem leiddi að endingu til þess – segir sagan – að höfuðsmaður reyndi að byrla biskupi eitur í veislu á Bessastöðum þegar sá síðarnefndi drakk full konungs. Sonur Odds biskups var Sigurður prófastur og hans sonur síðan Sigurður faðir Odds lögmanns.

Móðir Odds var Sigríður Hákonardóttir og komin af fyrrnefndum Gísla Hákonarsyni. Þau hjón voru auðug bæði að löndum og lausafé og eignuðust tvö börn, Odd og Helgu. Sigurður prófastur lést árið 1690 þegar Oddur var átta ára og voru þau mæðgin tvö eftir það. Sigríður þótti drambsöm og sá ekki sólina fyrir ættarlauknum syni sínum. Allir lutu hinni stórlyndu móður – og hún laut Oddi.

***

Oddur fór á unga aldri úr móðurgarði og í Skálholtsskóla. Þar mætti hann í fyrsta sinn valdi sem hann gat ekki beygt undir sig að vild og hlaut sína fyrstu alvarlegu hirtingu í lífinu. Hann hafði skrifað móður sinni að Rauðamel og látið falla einhver hnjóðsyrði um skólameistarann, Pál Vídalín, síðar lögmann. Bréfið tafðist á leiðinni, lenti á flækingi og kom aftur til baka, svo trosnað að hver og einn gat lesið það. Þannig barst það í hendur Páli skólastjóra. Ofan á bréfið bættist við að herbergisþjónn skólameistara bar í hann þær fréttir að Oddur færi með kukl í skólanum. Af þessu öllu varð Páll svo reiður að hann tók Odd, þótt heldri manna sonur væri, og hýddi hann með hrísvendi svo duglega að skyrta hans varð alblóðug á bakinu. Sagan segir að Oddur hafi geymt skyrtuna og sýnt móður sinni, og þarna hafi verið fyrstu upptökin að óslökkvandi hatri Odds á Páli lögmanni æ síðan.

           

Oddur útskrifaðist úr skólanum fimmtán ára gamall, árið 1697 og hélt svo utan til háskólanáms í Kaupmannahöfn ári síðar. Þar tók hann embættispróf átján ára gamall og kom heim aftur. Jón segir hann hafa verið með glæsilegustu mönnum, fríðan sýnum, háan og þrekvaxinn, mikið skartmenni.

           

Um þessar mundir trúlofast Oddur Guðrúnu dóttur Guðmundar ríka á Narfeyri sem var sonur Þorleifs Kortssonar lögmanns sem við munum sum eftir í túlkun Arnars Jónssonar um árið í leikritinu Skollaleikur – þessi með tunguna lafandi af flærð og fégræðgi. Guðmundur var þá ríkasti maður landins og skyldi kvonfangið sitja í festum meðan mannsefnið aflaði sér mannvirðinga hjá konungi, enda var hún þá aðeins barn að aldri.

           

Auðugur, ættgöfugur, glæsilegur, vel menntaður og gáfaður – og þar að auki manna kurteisastur og háttprúðastur þegar hann vildi það við hafa: hann virkaði vel á menn í stjórnarráðinu og var umsvifalaust veitt varalögmannsembættið norðan og vestan á Íslandi árið 1707 og skyldi taka við lögmannsembættinu þegar Lauritz Gottrúp félli frá. Meðferðis frá Kaupmannahöfn hafði Oddur bréf þar sem hann var skipaður sækjandi af hálfu hins opinbera í ýmsum málum á Íslandi sem snertu valdamikla menn.

           

Þetta bréf siglir nú Oddur með heim og les upp með nokkrum fyrirgangi á Alþingi sem hafði þótt tíðindalítið og dauflegt fram að því, en nú tóku að æsast leikar og bjuggust menn við stórtíðindum á næsta þingi.

           

Oddur reið svo til móður sinnar að Rauðamel og tók nú ofsi hans sífellt að magnast. Hann var kallaður „Oddur hinn hávi“ enda með hæstu mönnum, þó að sennilega væri líka vísað til þess að honum lá mjög hátt rómur, hrópaði á menn í stað þess að tala við þá – að ógleymdu oflætinu. Hann virðist alltaf hafa verið fullur. Hann flaugst á við aðra höfðingja, gerði þeim fyrirsát, réðst á konur og nauðgaði þeim, óð um eins og naut í flagi – flæsandi nösum.

Mesta óhæfuverk hans var þegar Helga systir hans varð barnshafandi af völdum Jóns unnusta síns. Þá reiddist Oddur hinn hávi og barði vanfæra systur sína til bana.

***

Um þessar mundir verða þau tíðindi að heitmey Odds sem nú var orðin fimmtán ára lést úr Stórubólu eins og raunar öll hennar systkini. En þótt Oddur missti þannig konuefnið þá virðist hann ekki hafa misst tengdaföðurinn  sem nú setti allt sitt traust á Odd í ellinni og gaf honum Narfeyri með búinu öllu. Fylgdi  það skilyrði gjöfinni að Oddur skyldi reynast honum sem góður sonur. Nú fluttist Oddur að Narfeyri en Guðmundur var til húsa hjá honum með nokkrar skepnur.

Enn jukust mannvirðingar Odds þegar stiftamtmaður skipaði hann fulltrúa sinn á Íslandi 1708 og skyldi hann ásamt fulltrúa amtmanns hafa eftirlit með embættismönnum og réttargæslu á hendi, vald til að svipta menn embætti til bráðabirgða og skipa nýja og veita ný embætti.  Þessu fylgdu gríðarleg völd, einkum ef þeir tveir sem gegndu þessum embættum væru samtaka í aðgerðum sínum. Þá myndi ekkert standast fyrir þeim: þeir höfðu vald til að víkja mönnum frá fyrir litlar sem engar sakir, allar embættismannaumsóknir og bænaskrár fóru um þeirra hendur, þeir réðu lénsjarðaveitingum og gátu umbunað mönnum með klaustrum og umboðum. Það var því ekki að ástæðulausu að þeir voru í daglegu tali kallaðir „hinir fullmektugu“.

           

Félagi Odds var danskur maður að nafni Paul Beyer og lýsir Jón honum sem ómenntuðum manni, meinlausum og vægum við fátæklinga en svaðafengnum við öl.

Sumarið 1708 áttu þeir í fyrsta sinn að gegna fulltrúastörfum sínum á alþingi. Þingið var sett 8. júlí en fáir voru mættir og stemmning dauf. Beyer vildi minnast þess að hann væri sestur að völdum og sló því upp veislu í amtmannsbúðinni um kvöldið. Bauð hann til hennar helstu mönnum og var Oddur meðal þeirra og settist beint í öndvegi.

Síðan segist Jóni svo frá:

Þóttist hann bezt að því tignarsæti kominn, þar sem hann var fulltrúi stiftamtmannsins. Var nú drukkið fast, nema af þeim lögmönnum báðum, Gottrúp og Páli Vídalín. Von bráðar gekk Gottrúp á burt, og kom ekki aptur, en þeir Vídalín og Jón Eyjólfsson sátu eptir. Þegar leið á nóttina tók að svífa til muna á þá fulltrúana, og sló að lokum í illdeilur með þeim. Gripu þeir báðir til vopna og vildu berjast, en Páll og Jón létu þá ekki ná saman. Völdu þeir hvor öðrum hin verstu smánaryrði og varð af háreysti mikið, svo þingheimur flykktist að búðinni alla vegu til að horfa á leikinn, og þótti góð skemmtun. Páll lögmaður gekk lítið eitt frá í bili, en Oddur hafði þá þegar brandinn á lopti, og sögðu menn, að hann hefði snortið eyrað á konu Beyers sem fylgdi þeim lögmönnunum í að stilla til friðar. Oddur var æstur mjög og krafðist vitnisburðar um orð Beyers, en Páll Vídalín kvað það ráð að sofa af um nóttina, og vita hvað þeir myndi til orðanna að morgni. Nú fór Jón Eyjólfsson að fá nóg af skemmtuninni og gekk á burt, og var þá Páll einn eptir af embættismönnum. Vildu þeir Oddur og Beyer þá óðar hlaupa saman, en Páll fékk á endanum hrakið Odd út úr tjaldinu og í búð hans, en kona Beyers vafðist fyrir honum á meðan.

           

Svona var þinghaldið: „hinir fullmektugu“ blindfullir að hnoðast á sínu fyrsta þingi um það hvor þeirra sé æðstur á meðan embættismennirnir sem þeir eiga að hafa yfir að segja eru í óða önn að stilla til friðar. Íslenskir valdakarlar allra alda.

Daginn eftir sættust þeir hins vegar og tóku að skipta með sér verkum. Fljótlega þótti koma á daginn að Oddur hefði tögl og haldir og réði því sem hann vildi ráða. Hann var tuttugu og sex ára og kominn til æðstu valda á landinu. Það má gera sér í hugarlund hvernig eldri valdamönnum, Páli Vídalín og Sigurði Björnssyni og ýmsum sýslumönnum (til dæmis Jóni Sigurðssyni sem orti Tímarímu), hefur líkað það að sjá þessa miklu fremd Odds hins háva. Fyrirrennarar hans höfðu verið útlenskir, komu naumast til Íslands. Oddur er hins vegar skyndilega orðinn yfirmaður manna sem sumir hafa horft á hann vaxa úr grasi – hýddu hann sem skólasvein – og þurfa nú að halda honum á fylleríi svo að hann sníði ekki eyra af eiginkonu nánasta samstarfsmanns síns.

Og samt er Oddur nánast öllum gleymdur. Það er hins vegar höfuðóvinur hans, Páll Vídalín, ekki alveg. Það er vegna þess að hann orti vísur sem enn lifa:

Kúgaðu fé af kotungi

svo kveini undan þér almúgi.

Þú hefnir þess í héraði

sem hallaðist á alþingi.

Og:

Forlög koma ofan að,

örlög kringum sveima,

álögin úr illum stað

en ólög fæðast heima.

Og um ástina:

Enn nærist elskan sanna.

Enn kærleiksfuninn brennur.

Enn blossar ástar tinna.

Enn kviknar glóð af henni.

Enn giftist ungur svanni.

Enn saman hugir renna.

Enn gefast meyjar mönnum.

Menn hallast enn til kvenna.

Um dauðann:

Stoðar lítt að stæra sig,

styttast heimsins náðir;

maðkurinn étur mig og þig,

mold erum við báðir.

Og auðvitað:

Einatt liggur illa á mér,

ekki eru vegir fínir.

Heilir og sælir séuð þér

snjótittlingar mínir.

Páll Vídalín var sem sagt skáld. En Oddur er öllum gleymdur nema mér af því að ég ætlaði einu sinni að skrifa skáldsögu um hann og rakst á þennan gamla fróðleik hér um hann einhvers staðar í afkimum tölvunnar. Mennirnir deyja og fallvölt er heimsins blíða, hold er mold hverju sem það klæðist, allt fer en skáldskapurinn einn lifir. Ætli Davíð Oddsson sér að lifa áfram lengi eftir sinn dag verður hann því að gera svolítið betur en að skrifa Nokkrir góðir dagar án Guðnýjar, en hann á samt meiri möguleika á langlífi í þjóðarvitundinni en Ólafur Ragnar sem ekkert hefur ort – svo vitað sé. 

Guðmundur Andri Thorsson

Heimsslitabrot

Ég á lítinn púka með rautt hár sem hleypur um íbúðina og leitar í bækur. Hann skríður upp og niður stigann eins og skröltormur og finnur sér bókahillu og ryður bókunum skoppandi kátur niður á gólf í einn stóran hrauk, tekur eina þeirra og horfir á hana langa hríð, rýnir í letrið þótt hann sé bara eins árs og kunni ekki að lesa; það er svolítil atferlisfræðistúdía að fylgjast með honum því það eins og allt gott fólk veit læra börnin sem fyrir þeim er haft og honum, semsagt eins árs syni mínum, finnst merkilegt að sitja og lesa bækur, jafnvel þótt í þeim séu engar myndir. Hann hefur komið sér upp bókmenntasmekk, fengið sérstakt dálæti á bókum um skrímsli og búið sér til ákveðnar kríteríur um hvað það er sem hann tekur úr hillunum, svo auðvitað er ami að þurfa að raða þangað aftur; hann kemur trekk í trekk með Eneasarkviðu Virgils, bók með tignarlegri kápu. Þarna kemur hann aftur með Eneasarkviðu sem ég hef nýsett aftur í skápinn. Og aftur. Hann er snar í snúningum. Og mér verður á að hugsa að sá litli gæti tekið upp á því að gerast harðkjarna hefðarsinni og blása fullorðnu fólki í kringum sig í brjóst nokkurri auðmýkt sem gæti ekki verið annað en meinholl í hugstola núinu. Hvað ef hann tæki upp á því að ryðja yfir mig stórverkunum sem óþyrmilegast líkt og rafbókavæddur og hnattrænn hlýnandi samræðulaus heimsendir væri í nánd og skola þyrfti öllu sem nokkru máli skipti í sögu mannsandans upp á einhverjar fjörur áður en af yrði?

Hann gæti komið með Parísarleik Cortázars. Hann gæti komið með kviðurnar sem Hómer skrifaði á nóinu, blindur. Síðan með Sturlungu sem höfundarnir söfnuðu í öllu sem gerst hafði í veröld þeirra. Cervantes kæmi næstur eins og jólasveinn til byggða, sagan um Kíkóta þar sem einhentur höfundur skrifaði fram nýja tíð. Svo kæmi Gogol, hann skrifaði engin reiðinnar býsn og aðeins eina einustu skáldsögu en ef öllu höfundarverki miðlungs Booker-verðlaunahafa væri hellt ofan í smásöguna „Dagbók vitfirrings“ er ekki hundraðprósent helvítis andskotans öruggt að það næði botnfylli. Jónas Hallgrímsson skrifaði enga skáldsögu en „Stúlkan í turninum“ hefur ekki verið lesin til fulls samkvæmt nýjustu könnunum. Sylvia Plath opnaði box og gufan rýkur enn upp og sá litli kæmi með bókina sem vinur minn gaf mér í menntaskóla og ég hef ekki séð í mörg ár. Þá kæmi hann færandi hendi með Þórberg, manninn sem braut nýjar leiðir í íslenskum bókmenntum. Þvínæst blauta bók eftir Dylan Thomas sem drakk sig í hel og sullaði viskíi á ljóðin sín. Þá Dickens sem hefur verið samfellt í endalausri endurprentun allar götur frá frumprentun og ég á einhvers staðar í kiljum, líklega í kössum; en það gæti verið handleggur fyrir hann að finna Gunnlaugs sögu ormstungu því ég man ekki til þess að hafa nokkru sinni rekist á hana í bókabúð og sennilega á ég hana ekki. Kannski kæmi hann með skáldsöguna eftir Thor sem ég er nýbúinn að endurlesa og hlýtur að vera innan seilingar. Hann kæmi þá með Heilagan Ágústínus sem þambaði úr sínum bikar og syndgaði svo hann gæti skrifað Játningar sínar. Raunir Verters unga ollu sjálfsmorðsbylgju í Evrópu og ekki væri amalegt ef barnið kæmi með eitt lítið farg sjálfsmorða í farteskinu. Juan Rulfo vann lungann af verkum sínum á sviði ljósmyndunar og skrifaði sárafáar bækur en samt má veröld tortímast áður en Pedro Paramo fellur úr gildi, hún er svo djúp að það er bannað að stinga sér í hana af bakkanum. Mig minnir að ég eigi eitthvað eftir Nicanor Parra, þótt það sé Violeta, mín kæra Violeta, sem bjó til heilan tón í tónstigann. Blindfugl/svartflug, hvar ætli hún sé? Ég geymdi hana alltaf á vísum stað, líklega við hliðina á Hamsun, og ég ætla rétt að vona að hún sé á vísum stað núna. Laurence Sterne ætti greiða leið í hendur ungans þótt betri borgurum í London þætti Tristram Shandy vera algert helvítis rugl, skríllinn hló víst dátt að þessum hámenntaða samsetningi, þjófstuldi úr verkum Rabelais, Robert Burtons og Francis Bacons. Snorri Sturluson kæmist undir barnshendurnar og Eddan sem hann ætlaði að kortleggja veröldina eins og allar hennar goðsagnir eins og hún væri garðskiki með birkitré. Óvíð í þýðingu Kristjáns Árnasonar er á bakvið dyrnar og ef strákurinn stendur uppi á stól getur hann sótt sér alla þessa þekkingu um það hvernig allt kvikt tekur endalausum ummyndunum, án afláts. Hann gæti komið með Dante. Huldu. Þjóðhætti Jónasar. Þúsund og eina nótt.  Voltaire. Nietzsche. Hjálp! Ég yrði kaffærður í bókum. Ætli mér þætti ekki nóg um þessar trakteringar?

***

En hvað með hinn almenna lesanda?

En hvað með hinn almenna lesanda?

En hvame hinn ammenna lesaha?

Ennkvamehimammemmahehaha?

Memmamemimamemamemaha?

Meeeeeee!

***

Stráksi kom ekki með allar þessar bækur á eftir Eneasarkviðu Virgils heldur litla bók eftir Gonzalo Torrente Ballester sem mér þykir vænt um. Hún heitir Fragmentos de apocalipsis og er skáldsaga frá árinu 1977. Svona gleðja börnin mann. Færa manni lítið brot úr heimsendi. Hvað vill maður hafa það betra? Eiginlega minnti mig að hún – gripurinn sjálfur – væri stærri en hún reynist þegar sá litli kemur hlaupandi með hana, agnarsmáa kilju sem er stór að innan.

Torrente sjálfur var svolítið magnaður náungi. Hann fæddist 1910 og dó 1999 og var einn af módernistunum í spænskum bókmenntum. Ég hef horft á nokkur viðtöl við hann og þau eru ansi skemmtileg á að horfa því eiginlega er ekki vinnandi vegur að fá nokkurn skapaðan hlut upp úr Torrente. Allavega hefur hann enga þolinmæli fyrir því ef  heimskulega er spurt og enn síður ef spurt er af hroka og einmitt þannig var spurt í þessum frekar gulu viðtölum. „Hvað finnst yður?“ spyr Torrente á móti. „Hvað mynduð þér telja að væri gott svar við þessari spurningu?“ „Ég er ekki viss um að ég skilji spurninguna almennilega.“ „Kannski má hugsanlega segja að svo sé og kannski ekki.“ Torrente gengur algerlega upp í söguna sem er gjarnan sögð til að lýsa einkennum héraðsbúa, héraðsins Galisíu á Spáni: Ef maður hittir Galisíumann í stiga er engin leið að fá að vita hvort hann er á leiðinni upp eða niður. „Hvort er þú sjálfur á leiðinni upp eða niður?“ svarar Galisíumaðurinn. „Stigar eru athyglisvert fyrirbæri.“ „Jasvo.“ „Það er nú það.“ „Góð spurning.“ Allt annað en að segja manni hvort þeir séu á leiðinni upp eða niður.

Um Torrente má lesa í uppsláttarritum að hann sé einn þeirra höfunda sem gekk til liðs við Falangistahreyfinguna og tengdi sig þannig við Franco til þess að bjarga lífi sínu, firra sig vandræðum, til þess að geta yfirleitt lifað af á Spáni, þrátt fyrir að halda alla tíð á lofti vinstrisinnuðum sjónarmiðum; til þess að draga úr baslinu með ritskoðun á tímum Franco-stjórnarinnar, sem hann þó fór ekki varhluta af. Á móti þessari skoðun hefur verið teflt fyrstu skáldsögunni hans, Javier Mariño, frá árinu 1943 en þar er erfitt að sjá annað en að hinn ungi Torrente hafi verið algerlega sannfærður fasisti. Sagan er sjálfsævisöguleg að (einhverjum) hluta og lýsir manni sem flýr til Parísar árið 1936, verður ástfanginn, af kommúnista, flytur síðan til Ameríku þegar ástandið versnar á Spáni og hyggst reisa þar nýja borg eins og hver annar Eneas en snýr svo aftur til Spánar og gerir það eina rétta, sem sé gengur til liðs við fasista. Sjálfur lýsti Torrente því yfir í sjónvarpsviðtali að í bókinni kæmu ekki fram sjónarmið sem með nokkru móti gætu talist hliðholl Francostefnunni. „Hvað finnst yður?“ spurði hann ef ég man rétt. Bókin var reyndar innkölluð af ritskoðun fasistastjórnarinnar þrátt fyrir að útgáfan væri upphaflega leyfð að tilskyldum ákveðnum textaniðurfellingum; sú staðreynd rennir allavega stoðum undir spurningu Torrente: „Hvað finnst yður?“ Ég las aldrei nema eitthvert hrafl í þessari bók og veit það ekki. Hinsvegar tók ég þessa samræðu við spænskukennara minn á Spáni, virðulega eldri frú sem var málkunnug bæði Torrente og Franco, og hún var á því að bókin væri ekki fasísk, né höfundurinn - aðeins Franco.

Gonzalo Torrente Ballester tilheyrði ´36 kynslóðinni svokölluðu, en til hennar eru einnig taldir menn eins og Miguel Delibes (líka mjög stór fígúra í spænskri bókmenntum), leikritaskáldið Antonio Buero Vallejo, heimspekingurinn Julian Marías (pabbi Javiers sem ég heyrði út undan mér að nú ætti að þýða á íslensku) og Camilo José Cela, þann gamla jaxl með fasistatendensa þekkja allir. Fragmentos de apocalipsis (Heimsslitabrot) tilheyrir skáldsagnaþrennu sem gagnrýnendur bjuggu til eftir á og kölluðu fantasíska. Heimsslitabrot gerist á mörgum plönum þar sem saman blandast í einn dýrðlega fyndinn graut innrás íslenskra víkinga í galisíska borg og einskonar dagbók um ritun skáldsögu. „Þessi bók er ekki listræn sköpun heldur vitnisburður um erfitt og þegar upp er staðið misheppnað sköpunarferli,“ segir í formála höfundar að þessari útgáfu og haft er eftir í ágætri fræðigrein sem ég fann um bókina á netinu. Fræðimaðurinn prjónar við: „að sjálfsögðu er það verk að mínu viti allt annað en misheppnað og án nokkurs vafa einnig listaverk.“

Það er hægt að tala um marga sögumenn í þessari bók því sögumaðurinn á í sjálfskennslakrísu (eins og heimurinn) og hann veit ekki alveg hvort hann er Alberto Caeiro, eitt af ótal hliðarsjálfum portúgalska skáldsins Fernando Pessoa, eða Abel Martín, hliðarsjálf spænska ljóðskáldsins Antonio Machado. Sögur bókarinnar eru af þrennum toga, dagbækur, saga og spádómsbrot. Þetta er ekkert sérlega erfitt í lestri, spádómsbrotin eru skáletruð, dagbækurnar eru eftir höfundinn (eða einhvern) og sögunni vindur áfram. Í sögunni leitast hópur anarkista við að bjarga heiminum með því að ferðast til fortíðarinnar og fyrir kemur ráfandi vitfirringur. Í spádómunum er aðalmaðurinn Ólafur nokkur víkingakonungur sem kominn er aftur til að hefna þúsund ára gamalla harma þegar hann beið ósigur í orrustu um borgina Villasanta. Hann ætlar að leggja borgina í fjandans rúst. Hvaðan kemur þessi maður? „Hvað var hann að gera allan þennan tíma?“ „Það hlýtur að vera fjandanum leiðinlegra að bíða í þúsund ár, jafnvel fyrir víking.“

Íslendingasögur eru á hverju strái í þessari bók sem ekki er eiginleg skáldsaga og þannig er því líka farið í systurbókunum, einhver fróður Íslendingasagnafræðingur gæti komist í feitt. Lesendur höfðu meiri mætur á forverabókinni La saga/fuga de J.B., hún er frægari og vafalaust höfðu gagnrýnendur lög að mæla, segir höfundurinn í formálanum en gefur annars lítið fyrir samanburð á verkum höfunda sem hvert og eitt hafi sína eigin kosti og galla, vafalaust getur þetta verið athyglisvert fyrir áhugamenn um samanburð yfirleitt, þótt allt sé einstakt. Torrente klykkir út með: „Jón Jónsson hefur skrifað bók sem að sjálfsögðu er ekki eins góð og Ódysseifskviða. Gaman að því!“

¡Pues mira que bien! Gaman að því! Eftirminnileg orð og dæmigerð fyrir húmor Torrente.

Chesterton hafði á orði að húmor í bókmenntum yrði að kalla fram ofsakæti – en ofsakæti af því tagi sem fengi brosið síðan til að stirðna á andlitinu í íhugulli grettu sem stoppaði tímann og græfi upp spegil. Þannig er þessi bók, lúmskt fyndin og lúmskt tragísk og mikil rússíbanareið af hugdettum, sprikli og alvöru, raunsæi, frásagnargleði og stílöfgum: Á einni síðu er einhver sem manni finnst ekki geta verið neinn annar en höfundurinn sjálfur að skrifast á við rússneska fræðikonu um estetísk efni (og hann segir í formálanum að fræðikonan sé sannarlega til og að hann hitti hana stundum og tali við hana í síma), á næstu síðu er slengt fram hugmyndinni um kynlífsvélmenni, íturvaxin róbotkvendi, Freyjur, sem sinna hverri mannsins þörf af kostgæfni, en þessi hugdetta var Torrente hugleikin á höfundarferlinum. Síðan kemur einhver Óskar Óskarsson, ekki man ég hvaðan sá getur átt ættir. Þvínæst birtist ljótur dreki og Ólafur konungur víkinganna heldur áfram í aldalangri útrás sinni í Helguborg í Stjörnusveitinni sem augljóslega eru sömu slóðir og voru áfangastaður Thors Vilhjálmssonar á göngunni um árið. Áður en maður veit af er kominn heill hringur af hugleiðingum í bland við ærsl, söguþráð og vangaveltur í bland við fáránlega fantasíu, og útkoman er eftirminnileg bók.

Fragmentos de apocalipsis er ærleg bók. Maður ætti að þakka fyrir endurnýjuð kynni við þannig bók áður en veröld ferst. Gaman að því.

Nú kemur stráksi með eitthvað annað.

Hermann Stefánsson