Hvað gerðist eiginlega þessa undarlegu nótt í grafreitnum í Prag?

Má kynna ykkur fyrir Simone Simonini, höfundi eins áhrifamesta rits 20. aldar?

Þetta rit hér kemur við sögu hjá gesta-
bloggara dagsins, Helga Ingólfssyni.

Spólum aðeins til baka. Ef Auðlegð þjóðanna eftir Adam Smith er áhrifamesta rit 18. aldar [keppinautarnir væru sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna frá sama ári, Samfélagssáttmálinn eftir Rousseau, Gagnrýni hreinnar skynsemi eftir Kant og mannréttinda-yfirlýsing frönsku byltingarinnar] og Kommúnistaávarpið eftir Marx og Engels áhrifamesta rit 19. aldar [þar sem keppinautarnir væru Uppruni tegundanna eftir Darwin og Ritgerð um lögmál fólksfjölgunar eftir Thomas Malthus, sem menn eru loksins að gefa gaum aftur eftir aldarhlé], hvert er þá áhrifamesta rit 20. aldar?

Líklega myndu margir segja Mein Kampf eftir Adolf Hitler, illa skrifaður hrærigrautur sem hafði slíka þýðingu fyrir heimsbyggðina að hún varð aldrei söm eftir. [Ókei, nokkrir keppinautar gætu verið Þýðing drauma eftir Freud, Hvað ber að gera? eftir Lenín eða Rauða kver Maós.]

Nóg af oblígatorísku neimdropping. En hvað bjó að baki Mein Kampf? Hvorki meira né minna en Gerðabækur öldunganna frá Zíon. Og höfundur þeirra var enginn annar en Simone Simonini, kafteinn í her Sardiníuríkisins, margfaldur launmorðingi, konungur dulargervanna og meistarafalsari.

Eða svo segir Umberto Eco.

Í nýjustu skáldsögu Eco, Grafreiturinn í Prag (e. The Cemetery of Prague), er lýst mögulegri þróun og tilurð Gerðabókanna, í gegnum tilbúna atburðarás, með ótal hliðarþráðum til að útskýra hvar Simonini, hinn ætlaði höfundur, fékk fjölbreyttan efnivið úr ólíkum áttum, mest ritstolið, en afganginn uppspunninn frá rót. Gerðabækurnar drógu saman í brennidepil það Gyðingahatur, sem var að gerjast á meginlandi Evrópu á seinni hluta 19. aldar og sýnt hefur verið fram á að þær hafi einkum sótt til franskra ritverka (Eugene Sue, Maurice Joly, and-semitíska dagblaðið La Libre Parole), þótt einstaka atriði séu komin úr þýskum höfundum (einkum Hermann Goedsche).

Sé farið stuttlega yfir hinar fölsuðu Gerðabækur öldunganna frá Zíon, þá eiga þeir að byggjast á þeirri undarlegu hugmynd að á hverri öld komi helstu rabbínar Gyðinga saman hvaðanæva að úr heimi til ráðaskrafs og á óskilgreindri stundu á s.hl. 19. aldar eiga þeir að hafa hist í grafreit gyðinga í Prag, á miðnætti undir tunglsljósi, innan um skörðótta og útafhallandi legsteina sem litu út eins og skakkur og tætingslegur tanngarður. Þarna eiga rabbínarnir að hafa skorinort lagt á ráðin um heimsyfirráð Gyðinga og endalok vestrænnar menningar, þar sem hinir kristnu (og aðrir) yrðu undirmálsfólk í einu og öllu. Alheimssamsærið var svo á undarlegan og órökrænan hátt spyrt saman við leynireglu frímúrara, sem og vaxandi uppivöðslu kommúnista og verkalýðs. Markmiðið átti m.a. að felast í því að ná yfirráðum yfir allri útgáfustarfsemi og bankastarfsemi og koma af stað alþjóðlegri kreppu – í stuttu máli að kollsteypa Vesturlöndum í menningarlegum og efnahagslegum skilningi. Gerðabækurnar (Protocols) eru næsta víst taldar hafa átt upphaf sitt (þ.e. verið falsaðar) í París, þótt vegferð þeirra hafi verið undarleg; þær birtust fyrst á rússnesku 1902-03 til að réttlæta hörðustu ofsóknir Rússa í garð Gyðinga (pogroms), sem staðið höfðu yfir undangengin ár. Ritin fengu gríðarmikla útbreiðslu, voru fljótt þýdd á erlend mál og seldust í bílförmum – Henry Ford, annálaður fyrir gyðingaandúð, fjármagnaði útgáfu hálfrar milljónir eintaka í Bandaríkjunum. Einkum logaði þó móðursýki vegna ótta við “rauðu hættuna”, þ.e. að bylting bolsévika myndi læsast út um heimsbyggðina í kringum 1920, og að hún væri runnin undan rifjum Gyðinga, enda ýmsir kommúnistaleiðtogar (Marx, Trotskí, Kameníeff og Zinovieff) af slíkum ættum. Og Adolf Hitler tók villukenninguna upp á sína arma, hrærði henni blygðunarlaust saman við sínar prívathugmyndir um and-semitisma, sem hann hafði drukkið í sig yngri, og gerði m.a. Gerðabækur öldunganna af Zíon að skyldulesefni í “kynþáttavísindum” í skólakerfi hins nasíska Þýskalands. Um gerðabækurnar lét einhver þau orð falla við upphaf seinni heimsstyrjaldar að þær væru næst útbreiddasta rit veraldar, á eftir Biblíunni.

En hverfum aftur til 19. aldarinnar. Ef farið er yfir söguþráð Grafreitsins í Prag í tímaröð, þá ber fyrst að nefna að Simone Simonini (1830-1898?) er þegn Sardiníuríkis, sem lærir til lögskrifara - og skjalafals í forbífarten. Hann er þvingaður til samstarfs við leyniþjónustu Sardiníuríkis, sem sendir hann í tvígang til Sikileyjar og Napolí-ríkis um daga innrásar Garibaldi, en seinna hrekst Simonini til Frakklands og starfar þar fyrir frönsku leyniþjónustuna og sjálfan sig í áratugi. Inn á sögusviðið þvælist sægur frægra manna, t.d. Dumas, Garibaldi, Mazzini, Dreyfus og Huysmans, auk þess sem hinn lítt þekkti austurríski læknir, “Dr. Froïde”, leikur skemmtilegt hlutverk, sem lesandi fær fyrst fulla innsýn í við bókarlok. Simonini lendir í margvíslegum ævintýrum, drepur óvini og uppljóstrara í hrönnum, hleypir af stokkunum sprengjusamsæri anarkista til að sýna fram á að lögregla Napóleons III. þurfi að takast á við slíkan óþjóðalýð, hefur áhrif á framgang Parísarkommúnunnar og falsar m.a. skjalið sem skipti sköpum í Dreyfus-málinu. En öll atburðarásin stefnir þó að því hámarki sem Gerðabækur vitringanna af Zíon urðu.

Þrátt fyrir titilinn gerist sagan ekki að neinu leyti í Prag, hvað þá í Gyðingagrafreitnum þar (ekki er átt við kirkjugarð í titlinum). Skáldverkið er að langmestu leyti bundið við París, þótt vettvangurinn sé framan af (í ca. 100 bls.) tengdur Torínó/ Sardiníuríkinu og sameiningu Ítalíu, auk einnar stuttrar ferðar til S-Þýskalands. Skáldsögur Ecos eru, held ég,sex að tölu og hef ég lesið fjórar og hálfa af þeim, tvær þeirra þrisvar, eina tvisvar og hálfa tvisvar. Það sem virðist einkenna þær er fjölbreytileiki, einkum í tíma og sviðssetningu. Þannig gerist Nafn rósarinnar á 14. öld, Foucault´s Pendulum og The Mysterious Flame of Queen Loana í nútímanum, Island of the Day Before á 17. öld, Baudolino á 12.-13. öld og Grafreiturinn í Prag á 19. öld. Þegar betur er að gáð leynist þó furðu svipað mynstur að baki öllum: Þær hefjast oftar en ekki á N-Ítalíu, jafnvel í fæðingarhéraði Ecos, Piedmonte (þrjár þær síðastnefndu) og jafnvel í heimabæ hans þar, Alessandriu (Baudolino). Síðan færist sögusviðið undanbragðalítið til Parísar (undantekningin þar er Nafn rósarinnar), enda Eco frábærlega að sér í sögu borgarinnar og sögu Frakklands yfirleitt. Á eftir París getur skáldsaga eftir Eco síðan borist út um víðan völl, einkum út í hinn ókannaða heim (Baudolino, Island of the Day Before).

Líkt og í Baudolino er Eco í essinu sínu við að útskýra ýmsa sögulega leyndardóma. En ólíkt hinum geðþekka prakkara Baudolino er Simonini ógeðfelldur einfari, sem stendur slétt á sama um alla aðra en sjálfan sig. Hann fyrirlítur ekki eingöngu Gyðinga, heldur flesta aðra hópa, sem hann kynnist á lífsleiðinni: Þjóðverja, Frakka og landa sína Ítali. Peningar koma ofar öllu, þ.e. sú þóknun sem hann getur fengið í sinn hlut fyrir fölsun, svik, sprengjutilræði eða morð. Einkum og sér í lagi fyrirlítur söguhetjan kvenfólk, enda er atburðarásin án ástarævintýra eða samdráttar kynjanna (nánast). Eina kvenpersónan, sem nokkru máli skiptir fyrir framvinduna, er konukind sem er sinnisveikur kleifhugi og viljalaust verkfæri notað af körlum til að spinna upp lygasögur um tilvist svartagaldurs.

Stíll sögunnar er hlutlægur mjög og vitsmunalegur. Sem endranær hleður Eco sagnfræðilegum upplýsingum á lesendur, ekki hvað síst í gegnum samtöl, uns þau sligast undan og hætta að verða raunsæ eða fyllilega trúanleg. Sérstaklega verður þetta íþyngjandi, þegar líður á bókina og umfjöllun um svartagaldur verður allsráðandi (samt svíkur höfundurinn ekki lesandann um eina krassandi sataníska messu eða svo). Jafnvel tveimur eða þremur blaðsíðum fyrir bókarlok hikar höfundur ekki við að láta sögupersónu þylja upp nýjungar í sprengjufræðum næstum eins og alfræðiorðabók frá lokum 19. aldar. Sjónarhornið í sögunni er að verulegu leyti bundið við Simonini, en (eins og oft hjá Eco) eru mál flóknari en svo, því að mestur hlutinn er sagður í meintum dagbókarfærslum tveggja manna, nokkuð á víxl, þar sem annar ritarinn er Simonini, en hinn er maður, sem fljótt kemur í ljós að er látinn fyrir nokkrum áratugum! Báðir skrifa í sömu dagbókina, með ólíkri rithönd, og til að flækja málin frekar, þá virðist annar skrifa meðan hinn sefur! Í ofanálag stingur sér svo inn öðru hvoru „Sögumaður“ (Narrator) með sín eigin sjónarmið, en hann virðist ekki heldur átta sig fyllilega á hvað er á seyði. Ruglingslegt? Kannski. En það virkar. Að mestu.

Að endingu má nefna að Grafreiturinn í Prag er fyrst og fremst fjársjóður fyrir alla þá sem hafa yndi af: a) Strákabókum (framan af er bókin eins og Bob Moran fyrir fullorðna); b) Samsæriskenningum (af þeim úir og grúir í bókinni, eins og öðrum skrifum Ecos), c) Sögu 19. aldar; d) Sérhæfðari sögu 19. aldar um sameiningu Ítalíu, Parísarkommúnuna og þriðja lýðveldið franska; og e) Sögu svartagaldurs, frímúrarareglu og gyðingahaturs í Frakklandi undir lok 19. aldar. Sjálfur skora ég fjögur og hálft stig í ofangreindri upptalningu, enda einkunnagjöf mín í samræmi við það. Hins vegar efast ég um að kvenpeningur hafi almennt jafn gaman af sögunni eins og við strákarnir. Að minnsta kosti er hér ekki nein ástarvella á ferð.

Helgi Ingólfsson