Af
gikkshætti og leiðinlegasta prósa sem ég hef lesið
Best
að játa það strax: Ég er bévaður ekkisens gikkur. Gikkur á mat og gikkur á
bókmenntir. Hvað matinn snertir þá er ég líklega það sem enskumælandi kalla „A meat-and-potatoes
kind of guy“ – kjöt- og kartöflukall, það er ég. Svona að mestu leyti að
minnsta kosti, segi það ekki, ég þoli alveg pasta og hrísgrjón í staðinn fyrir
kartöflur svona öðruhvoru og á það til að borða fisk þegar þannig viðrar, en
þið vitið hvað ég meina. Ég vil borða mat, ekki listaverk, læsa tönnunum í eitthvað
bitastætt frekar en eitthvað flott, og það verður að vera matur, ekki meðlæti. Munurinn
á mat og meðlæti verður ekki útlistaður svo auðveldlega í smáatriðum, ég læt
nægja að fullyrða að ég þekki hann þegar ég finn hann ...
Uppruninn
er ekkert atriði, indverskt er fínt, kínverskt og ítalskt, jájá og tælenskt og
rússneskt og allskonar, þjóðernið skiptir ekki máli heldur innihaldið,
hráefnið, kryddið, eldunaraðferðin. Og því miður er bara alltof margt í boði,
íslenskt jafnt sem útlenskt, sem mér finnst ýmist ógeðslegt eða ómerkilegt. Ég
segi því miður, því mér finnst það virkilega miður. Sáröfunda fólk sem þykir
allt gott, finnst ósanngjarnt og fúlt að horfa uppá annað fólk gúffa í sig allskonar
framandi furðukvikindum eða dragúldnu íslensku fornaldarjukki með augljósri
nautn og unaði, á meðan ég fæ nákvæmlega ekkert kikk útúr hinu sama og á það
jafnvel til að kúgast útaf því. Ég reyni, ég smakka, ég neyði bita uppí mig og
oní mig en allt kemur fyrir ekki, vibbinn er áfram jafn viðbjóðslegur. Afhverju
fá þau að njóta, smjatta, kjamsa og dæsa af sælu á meðan ég þarf að berjast við
að halda niðri ælu? Það er bara ekki réttlátt, fjandakornið. En ég tekst á við
þetta óréttlæti af æðruleysi og karlmennsku, bít á jaxlinn (ef ekkert skárra
býðst) og hugga mig við að ég eigi þó altént rúgbrauð og kindakæfu heima, og
jafnvel einn ískaldan öllara (því þetta léttvínslepjandi lið bauð náttúrulega
ekki uppá bjór með fojgrasinu og ígulkerjafrauðinu og hnetu“steikinni“, oseisei
nei) til að skola því niður.
Gikksháttur
minn í bókmenntum er síst minni. Einsog með matinn, þá skiptir uppruninn,
þjóðernið ekki öllu máli, þótt vissulega sé maður vanari kosti frá sumum
heimshornum en öðrum. En það eru svona ákveðnir hlutir sem þurfa að vera á
sínum stað, sérstaklega í prósa. Umburðarlyndi mitt er mun meira þar sem ljóðin
eru annarsvegar. Ég er reyndar ekkert sérstaklega mikil ljóðaæta, ljóð eru
svona einsog súpa, eða tapas eða snittur, ágæt fyrir sinn hatt og allt það, sem
snarl, stundum meiraðsegja töluvert seðjandi og nærandi snarl, en ekki matur,
ekki efni í staðgóða máltíð, ljóð geta aldrei verið aðalréttur (nei, ég skil
heldur ekki hvernig fólk getur étið þetta tapas-dæmi sem aðalrétt), sama hve
góð þau eru að öðru leyti. En ég get semsagt látið oní mig allskyns ljóð, með
og án stuðla og höfuðstafa, upphafs og enda eða viðlíka fídusa, svo fremi sem
þau gleðja hugann eða vekja með einhverjum hætti. Ég geri ekki einusinni þá
kröfu til ljóða að ég skilji þau, nýt (margra) þeirra ágætlega án þess að botna
upp né niður í því sem skáldið er að reyna að segja, afþví það segir það svo
skemmtilega/fallega/frumlega (bætið inn lýsingarorðum sem við eiga). Svona er
ég nú rosalega líbó á ljóðasviðinu. Öðru máli gildir um prósann. Þar er ég
alveg harður kjöt- og kartöflukall. Íhaldsemin að drepa mig alveg.
Þegar
ég les prósa vil ég skilja hann. Ekki bara orð fyrir orð, heldur heildina,
söguna sem verið er að segja mér. Því ég vil hafa söguþráð og merkingu í mínum
prósa – kjöt og kartöflur. Ég er sumsé einarður stuðningsmaður söguþráðarins, hvers
ofurvald sumir kollegar mínir keppast við fordæma og kveinka sér undan. Auðvitað er söguþráðurinn
einn og sér engin ávísun á góðan prósa, langtífrá, ekki frekar en kjöt
garanterar góða máltíð – en fyrir minn smekk er hann algjörlega ómissandi
grundvallarhráefni. Hann þarf ekkert að vera algjörlega óslitinn og rökréttur
útí gegn, hann má vera þunnur og mótsagnakenndur, það mega vera á honum allskyns
útúrdúrar og lykkjur og snurður og hann má liggja í hring og jafnvel fleiri en
einn – eða útí móa. En hann þarf að vera þarna einhverstaðar, í einhverju formi.
Og einhverja merkingu þarf að vera hægt að lesa útúr þessu líka. Hún þarf
hvorki að vera augljós né ótvíræð, hún má gjarnan vera margslungin og
umdeilanleg, túlkanleg á ýmsa lund og breytileg frá einum lesanda til annars, frá
einum lestri til annars – en hún þarf að leynast þarna einhverstaðar.
Ég
hreinlega þoli ekki þráðlausan prósa sem þýðir ekki neitt heldur bara er (eða á
að vera) eitthvað einhvernveginn og segir mér ekki neitt um neitt. Vil hann
ekki, fúlsa við honum og nánast kúgast við lesturinn. Annað fólk gleypir slíkan
texta í sig, kjamsar á sundurlausum orðunum og innihaldslausum setningunum, finnur
í þeim djúpa en óáþreifanlega (og iðulega ólýsanlega) merkingu og syngur súrrealísku
orðasalatinu óspart lof. Ég samgleðst þeim en öfunda þau ekki einsog ég öfunda
fólk sem elskar sushi og sellerí. Nema þegar ég neyðist til að lesa slíkan
texta sjálfur, þá vildi ég feginn fíla fáránleikann – en öfugt við það sem áður
var, þá hvorki næ ég né nenni að feika það lengur.
Maður
er líka orðinn svo gamall og íhaldsamur og hokinn af reynslu, að maður veit
nokkurnveginn hvað manni líkar og hvað ekki. Gildir það jafnt um mat sem bækur
og sparar manni heilmikil óþægindi og vesen. Enn bragða ég þó á ókunnuglegum
mat sem mér er boðinn, en þyki mér hann vondur fær hann einfaldlega að liggja.
Forvitnilegar bækur glugga ég líka í, en legg þær aftur og frá mér ef mér líst
ekki á þær.
Mat
sem mér líkar ekki hef ég ekki neyðst til að borða í mörg ár, sem betur fer. Eitthvað
styttra er liðið frá því ég neyddist síðast til að lesa einhver leiðindi sem
hvorki var á haus né hali. Vonandi er lengra í að ég neyðist til þess næst. Það
er hinsvegar 21 ár síðan ég las leiðinlegasta prósa sem ég hef á ævinni þurft
að böðlast í gegnum. Þetta á að heita smásaga (reyndar eru einhver áhöld um
hvort þetta skuli flokkast sem smásaga eða prósaljóð, en þessi hryllingur er
birtur í safnbók breskra nútímasmásagna og var til umfjöllunar í smásagnakúrsi
í bókmenntafræðinni – og því get ég þó lofað, að þetta rugl skánar ekkert við
að kallast prósaljóð) og eini kosturinn við hana er ótvírætt sá, að hún skuli
ekki vera lengri (einn af fjölmörgum göllum við hana er afturámóti klárlega sá
að hún skuli ekki vera enn styttri).
„Sagan“
sem um ræðir er eftir mann sem kunni flestum betur tökin á hinu fáránlega, og
eftir hann liggja ófá snilldarleg verk, jafnt á sviði leikbókmennta sem prósa
og ljóðlistar. Hann fékk meiraðsegja Nóbelinn og allt, hann Samuel Beckett, og
ekki að ósekju. En þessi tiltekna „saga“ – kræst. Hún heitir Ping. Eða Bing á
frummálinu, frönsku. Hann þýddi hana svo yfir á ensku og gaf henni þá nafnið Ping
(ef hún yrði þýdd á íslensku héti hún sjálfsagt Ding). Prófessorinn sem kenndi
þennan smásagnakúrs vildi meina að þessi saga væri mikið meistaraverk. Að maður
ætti að upplifa hana einsog abstrakt málverk, í slíku verki væri nú aldeilis
ekki neitt áþreifanlegt eða realístískt að sjá, en maður gæti notið
heildarmyndarinnar, stemmingarinnar, áhrifanna sem myndin hefði á mann. Ég var
ekki sammála. Hélt því fram að ólík lögmál giltu um texta og myndlist og setti
fram þá kenningu að Beckett hefði verið svo mikill húmoristi og vísindamaður,
að hann hefði ákveðið á einhverjum tímapunkti að athuga hversu langt hann gæti
gengið í fáránleikanum og vitleysunni áður en bókmenntapáfarnir föttuðu að hann
væri að djóka í þeim. Taldi (og tel enn) að Beckett hafi verið á sýrutrippi
þegar hann skrifaði þessa meintu sögu (sem kom út 1965 á frönsku, ári síðar á
ensku), lesið hana þegar hann kom niður og fundist gráupplagt að gefa hana út
sem lokahnykk og hápunkt þessarar tilraunastarfsemi sinnar. Og að viðtökurnar
hafi sumsé fært honum endanlega heim sanninn um að það væru hreinlega engin
takmörk: Það yrði klappað fyrir öllu sem hann léti frá sér fara, hversu mikið dómadags
bull sem það væri (ekki ósvipað og verðlaunakokkurinn sem var dásamaður fyrir
beikonísinn). Prófessornum fannst þetta alls ekki sannfærandi kenning hjá mér.
Annar
prófessor í bókmenntum, David Lodge, sem jafnframt er rithöfundur og
gagnrýnandi, hafði líka ýmislegt um Ping að segja, meðal annars að hún væri "the rendering of the consciousness of
a person confined in a small, bare, white room, a person who is evidently under
extreme duress, and probably at the last gasp of life" eða, lauslega snarað,
„túlkun á hugarástandi manneskju sem hírist innilokuð í litlu, auðu, hvítu
herbergi, manneskju, sem greinilega líður mikla nauð og er líklega nær dauða en
lífi.“
Þetta er reyndar ágæt
lýsing á líðan minni eftir því sem leið á lestur sögunnar – og sjálfsagt munu
einhverjir túlka það sem svo, að það sýni einmitt snilld Becketts og sögunnar,
að geta framkallað sömu líðan í huga lesandans og persónunnar sem lýst er.
Gallinn er bara sá að Beckett er ekki
að lýsa neinni persónu í neinum kringumstæðum, heldur freistast Lodge, í örvæntingarfullri leit að og
þörf fyrir merkingu sem ekki er til staðar til að skálda hana upp, finna eigin botn
í sundurlausan orðavaðalinn með því að samsvara hann tilfinningunni sem hann
(einsog ég og eflaust margir fleiri) upplifði við lesturinn á þessari hörmung. Hann
freistast þó ekki til að spinna ímyndaðan þráð í hana líka, enda vandséð
hvernig slíkt ætti að vera hægt.
Enívei. Mig grunar að
Hermann og Eiríkur Örn og Þröstur og fleiri fíli Ping (eða Bing eða Ding) í
tætlur, sem er gaman fyrir þá. En þetta er semsagt lang, lang langleiðinlegasti
prósi sem ég hef á ævi minn þurft að lesa frá upphafi til enda (að reglugerðum
um fótsnyrtistofur og leiðbeiningum með raftækjum meðtöldum). Hvað með þig?
Hvað er það leiðinlegasta sem þú hefur þurft að þræla þér í gegnum? Svör óskast í athugasemdum.
P.s. Hér fyrir neðan
eru tenglar á síður þar sem þið getið lesið Bing/Ping, bæði á frummálinu og í
enskri þýðingu höfundar – það væri fróðlegt að vita hvort sá lestur breytir
einhverju um svar ykkar ...
Ævar Örn Jósepsson
