Ein
erfiðasta þraut margra foreldra sem lesa fyrir börnin sín ung, er að sannfæra
afkvæmið um kosti þess að lesa aðra bók í dag en þá sem lesin var í gær og
fyrragær og síðustu þrjár vikurnar þaráður. Auðveldasta aðferðin felst í því að
bjóða uppá lestur úr bók sem lesin var nítíu sinnum í beit fyrir hálfu ári eða
svo, og vona að maður sleppi með tuttugu lestra í þessari törn. Smámsaman,
eftir því sem börnin eldast, verður þessi þraut léttari, þau verða opnari fyrir
nýjum bókum með nýjum myndum, nýjum hetjum og ævintýrum, upplesaranum til ómældrar
andlegrar upplyftingar.
Öðruhvoru
eru kynnin af gömlum kunningjum og uppátækjum þeirra rifjuð upp einsog vera
ber, en heimsóknirnar verða strjálari og staldrað skemur við á hverjum stað en
áður, bara rétt nógu lengi til að sannfærast um að allt sé enn í sómanum í
Skarkalagötu og að vináttan milli Stubbs og stórubræðra hans standi enn
óhögguð. Loks er svo komið, að maður getur næsta auðveldlega vikið sér undan
flestum kröfum um endurtekningar með því að stinga uppá einhverju lesefni öðru (ef
manni sýnist svo, sumar bækur má jú lesa milljón sinnum leiðalaust – en það eru
því miður ekki alltaf bækurnar sem börnin velja), ekki síst ef leyfi til að
fletta í bók að eigin vali að húslestrinum loknum er veitt í kaupbæti.
Þörfin
fyrir – eða löngunin í – allt að því eilífa endurtekningu hins sama er
hinsvegar hvergi nærri horfin þegar þarna er komið ævinnar. Börn hætta kannski
að bögga foreldra sína með slíkum kröfum á endanum, en bara af því að þau eru
orðin fær um að lesa sínar uppáhaldsbækur sjálf, hvenær sem þau langar til,
aftur og aftur og aftur. Og aftur. Þetta er sjálfsagt ekki algilt, en algengt
er það. Sú er að minnsta kosti von mín, því annars bætist enn í
skrítimennskueinkennasafnið hjá sjálfum mér, og má ég síst við slíku. Verandi
yngstur fjögurra systkina (og alræmdur bókabéus að auki og fékk því oftar en
ekki bækur í afmælis- og jólagjafir) bjó ég nokkuð vel að bókum í æsku. Og ég
las auðvitað allar þessar bækur. Flestar þeirra las ég síðan aftur. Og aftur.
Og – já, þið vitið.
Kalli
kaldi og Túlipanahótelið var lesin í tætlur. Lína Langsokkur líka, og Grímur
Grallari og MillýMollýMandý. Frank og Jói, Múmínálfarnir, Nancy, Kim, Bob
Moran, Fimm Dularfull í Ævintýrum, Tom Swift, Njósnaþrenningin, Ævintýri
Æskunnar, Tarzan og Prins Valíant, svo fátt eitt sé nefnt. Það var eiginlega
alveg sama hvaða bækur þetta voru, ef það var nokkuð minnsta gaman af þeim voru
þær marglesnar. Þetta breyttist nokkuð á unglingsárunum, með hægt vaxandi
þroska og svolítið öðruvísi bókmenntum. Maður hélt áfram að lesa og endurlesa,
en ekki allt og ekki alveg jafnoft – með undantekningum þó.
Höfundar
á borð við Alistair MacLean og Hammond Innes og Agöthu Christie, að ógleymdum
Sven Hassel, tóku við af Astrid og Tove og Ole Lund. Ekki sérlega góð skipti,
ég veit, en shit happens. Hvað um það, endurlestrunum fækkaði semsagt töluvert
á þessu stigi í það heila tekið.
Sá
höfundur hvers heim ég heimsótti hvað oftast í mestu gelgjunni var án efa Sven
Hassel, sem mér fannst í senn alveg óskaplega fyndinn og stórmerkilegur
höfundur (ég sagði „hægt vaxandi
þroska“ hér að ofan) og hef enga tölu á því hver oft ég fylgdi honum í stríðið.
Hins vegar var MacLean hvorki fyndinn né merkilegur, heldur bara rétt mátulega
spennandi til að duga í þetta tvær, þrjár yfirferðir, einsog kollegar hans
Innes og Bagley og hvað þeir nú allir heita. Bækur Agöthu var auðvitað bara
hægt að lesa einusinni, þar sem allt gengur útá lokalausnina og lítið þangað að
sækja eftir að hún er fengin, og þetta gilti um fleiri.
Í
fjölbraut gerðist ég enn sértækari, æ færri bækur og höfundar stóðu undir
tveimur lestrum og enn færri undir fleiri. Eiginlega voru það bara þrír
höfundar sem náðu að viðhalda endurlestrarþörfinni að gagni; tveir erlendir
karlar og ein íslensk kona. Og þau eru eins ólík og hugsast getur.
Karlarnir
áttu hvor um sig aðeins eina bók í þessum úrvalsflokki; Tolkien var annar með
sína Hringadróttinssögu, hinn var Írinn Flann O‘Brien, en skoskur skólafélagi
minn gaukaði að mér bók hans, The Poor Mouth, sem ég las bæði mér og henni til
óbóta og er hún nú rifrildið eitt. Enn verr fór fyrir Hringadróttinssögunni,
enda mikil doðrantur og fylgdi mér hvert sem ég fór í nokkur ár og neyddist ég
því til að endurnýja hana fyrir rest, þótt ég kynni blaðsíðurnar sem vantaði raunar
nokkurnveginn utanað. Þessar þúsund síður las ég ekki sjaldnar en tvisvar á ári
til að byrja með, en undir lokin – áður en ég lagði hana á hilluna – var ég
farinn að láta valda kafla duga. Reyndar var svo komið, að ég var farinn að
ergja mig talsvert á öðrum köflum þessa stórvirkis, svo mjög að ég sneiddi hjá
þeim síðustu þrjú, fjögur skiptin sem ég las í gegnum hana alla.
Konan
góða, sem fylgdi mér gegnum menntaskólann og vel fram á þrítugsaldurinn (og
fylgir mér reyndar enn, líklega er þetta sá höfundur sem lengst hefur fylgt mér
fyrir utan Lindgren, Jansson og Kierkegaard, því öfugt við Hringadróttinssögu
og The Poor Mouth, þá gríp ég enn í hennar verk þótt lengra líði á milli nú en
áður), er Auður Haralds. Ég marglas allt sem frá henni kom, hvort sem það var
Hvunndagshetjan, Læknamafían eða Elías, og skemmti mér alltaf jafnvel. Það eru
ekki nema þrír mánuðir síðan ég heimsótti fláráðu heildsalafrúna og hennar
dauðu móður til að hlæja svolítið að franska ilmvatnssölumanninum.
Næstu
árin og áratugina eftir þetta bættust örfáir höfundar í marglesna hópinn. P.G.
Wodehouse er þar fremstur meðal jafningja en Terry Pratchett og (að öllum
líkindum) Snorri Sturluson koma fast á hæla honum. Hinir tveir fyrstnefndu eru
í sama flokki og Auður; eiga margar bækur sem ég hef marglesið – en enga þeirra
svo oft að maður sé farinn að kunna þær utanað. Snorri er hinsvegar í Tolkien-flokknum;
ein bók og alltaf við höndina, því Egla er aldrei langt undan. Heftarinn minn
er oná henni núna þar sem hún liggur á skrifborðinu, skáhallt fyrir framan mig.
En þótt hún sé hérna hjá mér þá lít ég orðið sjaldan í hana – og það sem meira
er, þetta á við nokkurnveginn allar marglesnu bækurnar. Síðustu misserin er
einsog þessi endurlestrarþörf hafi nánast gufað upp. Ekki alveg, en næstumþví,
og ég hlýt að velta fyrir mér hvort það sé nú heldur þroska- eða ellimerki. Ég
hallast heldur að því fyrra, sem þó eru ekki endilega góðar fréttir, einsog ég mun
nú leitast við að færa rök fyrir í stuttu máli.
Fyrst
skal viðurkennt að ég er og hef alltaf verið tiltölulega seinþroska á andlega
sviðinu, sem gæti verið skýringin á því að ég hef ekki marglesið Laxness,
Þórberg, Dostojevskí eða Njálu, og Góða dátann Svejk hef ég bara lesið tvisvar
svo ég muni (þessu gæti auðvitað verið alveg þveröfugt farið og það sé
skorturinn á marglestri þessara bókmennta sem hefur tafið fyrir andlega
þroskanum, en það er önnur saga). Þá hef ég enn ekki náð þeim andlega þroska að
sækja mér reglulega sáluhjálp og andans upplyfting með ítrekuðum vísitasíum á
ljóðaslóðir, og biflían hefur alltaf verið mér lokuð bók, einkum og sérílagi
þegar ég hef haft það við að opna hana. Og að Hringadróttinssögu slepptri eiga
þær bækur sem ég hef lesið hvað oftast eftir að ég komst til einhvers smávits
og þroska það allar sammerkt að vera hreint óskaplega fyndnar. Það á auðvitað
einnig við um þær eðalbækur sem ég hef lesið oftar en allar hinar og les enn án
þess að hafa minnst á þær einu orði fram til þessa, nefnilega
teiknimyndasögurnar. Ég eltist semsagt við grínið og glensið.
Maður
skyldi því ætla að undirritaður hafi enn umtalsvert svigrúm til að taka út
heilmikinn, bókmenntalegan þroska. Engu að síður óttast ég að ég hafi nú, ekki
orðinn fimmtugur, náð eins langt og ég mun nokkurntíman komast á þessu sviði.
Að hverfandi endurlestraþörfin sé ekki bara skref heldur hreinlega lokaskrefið,
sjálf endastöðin á þeirri braut. Það hefði vissulega verið gaman að komast
aðeins lengra, en héðan í frá liggur leiðin bara í eina átt, er ég hræddur um –
aftur til baka. Kannski – vonandi – ekki alveg strax, en samt.
Þessi
misserin les ég hitt og þetta og allskonar, rétt einsog ég hef alltaf gert. Krimma
og fantasíur, skemmti- og hryllingssögur, Gerði og Gyrði, Yrsu og Arnald, Jón
og Sjón, ég les Pavel og Paasilinna, uppvaxtarsögur og ástarvellu, Kristínu,
Hallgrím og Håkan Nesser og – já, þið vitið. Allan andskotann. En flest, næstum
allt, bara einusinni. Eða læt að minnsta kosti líða tvö, þrjú, fimm ár milli
lestra. Ég sit reyndar um sum skáld, les allt sem frá þeim kemur, líka
smáauglýsingar – en bara einusinni.
(Samt þarf ég, öfugt við Jón Hall, helst að hafa bækurnar hjá mér. Ekki veit ég
afhverju, en mér finnst það notalegt.) Ég tel sjálfum mér trú um að þetta sé
nauðsynlegt, að þetta sé hressandi og hollt.
Að
gera það sama aftur og aftur en búast við ólíkum eða mismunandi niðurstöðum,
einhvernveginn þannig er skilgreiningin á geðveiki, sem höfð er eftir Einstein.
Endurlestur bóka reynir á þessa skilgreiningu, þ.e.a.s. þegar um fullorðna, eða
í það minnsta stálpaða lesendur er að ræða. Í tilfelli yngri barna er
endurtekningargleðin hins vegar þvert á móti birtingarmynd hins gagnstæða: Ósk
um að gera hið sama aftur og aftur einmitt vegna fullvissunnar um að
niðurstaðan verði alltaf og örugglega sú sama. Nokkrar kenningar eru á lofti um
ástæður þessarar endurtekningarþarfar, sem birtist strax í frumbernsku með
ýmsum hætti. Ófáar þeirra eiga það sammerkt að vísa til þarfar barnanna fyrir
öryggi annars vegar og stjórn á umhverfi sínu hins vegar. Þannig er þekkt
atburðarás með þekktum endi talin vekja hvorttveggja í senn í barnshuganum;
eftirvæntingu vegna þess sem það veit að er í vændum og tilfinningu fyrir því
að ráða förinni; ef lesari vogar sér að víkja af réttri leið grípur barnið
oftar en ekki bæði hratt og hraustlega í taumana og stoppar þá vitleysu. Og
áður en yfir lýkur er allt komið á sinn rétta stað í tilverunni. Sama hve oft
þessi „tilraun“ sem lestur bókarinnar er er endurtekin, niðurstaðan verður
alltaf og óhjákvæmilega og sem betur fer sú sama.
En
heldur syrtir í álinn fyrir geðveikisskilgreiningu Einsteins þegar lesendurnir
eldast og sögurnar dýpka og flækjast. Þá bregður nefnilega svo undarlega við í
mörgum tilfellum, að þó að sama manneskjan sé að lesa sömu bókina – eða sama
ljóðið, textann, smásöguna osfrv. – aftur og aftur og aftur, þá er langtífrá
gefið að niðurstaðan verði alltaf sú sama. Textinn breytist ekki, en upplifun
lesandans og skilningur á honum, hughrifin sem hann vekur osfrv geta verið
gjörólík. Sem er jú ein ástæða þess að sumt fólk les suma texta æ oní æ og
finnur alltaf eitthvað nýtt til að kætast yfir – eða ergja, einsog gengur.
Ég
bulla, auðvitað reynir þetta ekkert á skilgreiningu Einsteins á geðveiki í raun
og veru; skilgreiningu sem vísar fyrst og fremst til empírískra tilrauna innan
raunvísindanna þótt tilvitnunin hafi fengið víðari skírskotun með árunum. Með
aðeins örlítilli hjálp frá sálfræðinni, félagsfræðinni, heimspekinni – og
jafnvel líffræðinni og örugglega einhverjum fleiri fræðum – má nefnilega færa
fyrir því sannfærandi rök að engir tveir lestrar séu eins, að það sé s.s.
aldrei verið að endurtaka nákvæmlega hið sama, jafnvel þótt um sama lesanda og
sama texta sé að ræða, þar sem lesandinn hefur óhjákvæmilega tekið breytingum á
milli lestra. Öðlast nýja lífsreynslu, nýja þekkingu, mögulega aðra sýn á eitt
og annað og – ef viðkomandi hefur heppnina með sér – aukinn þroska. Og þegar
maður les sama gamla uppáhaldstextann í ellefta sinn og uppgötvar ekkert nýtt,
þá er maður annaðhvort búinn að þurrausa textann (sem er ólíklegt, það var jú
ástæða fyrir því að hann var í uppáhaldi) eða – sem er líklegra – sjálfan sig.
Sem þýðir bara eitt: Maður verður að fara í endurhæfingu. Lesa meira, lesa
fleira, lesa eitthvað nýtt.
Ef
hún hinsvegar gengur ekki sem skyldi, þessi endurhæfing, eða dugar hreinlega
ekki til – sem gerist örugglega fyrr eða síðar – þá fer maður aftur á
byrjunarreit. Verður sér útum fáar en góðar hljóðbækur og hlustar á þær aftur
og aftur og aftur, í fullvissu þess að ekkert breytist og allt fari einsog það
á að fara að lokum. Alveg einsog það á að vera. Helvíti næs.
Hvað
marglest þú? Og hvers vegna? Svör óskast í athugasemdum.
Ævar Örn Jósepsson
