Það sem þagað er um (eða kannski bara: To Sir With Love)

Angantýr er bók í litlu broti, blóðrauð á litinn en titillinn hvítur með skrauti í kringum, línuteikningu skyldrar ættar og þær sem spænska skáldið Lorca lagði stund á og fylgja bókum hans. Þannig mynstur segir: Lýrík. Gripnum fylgir bókamerki í stíl, rautt með munstri, hvítt að aftan með kvótum. Höfundarnafnið er neðst á kápunni og einnig hvítt: Elín Thorarensen.

Hvers vegna er ég að tala um liti, brot og línuteikningar? Jú, vegna þess að umbrot skiptir máli og látleysi er galdur ef það á að vera töff en ekki tilgerðarlegt. Og bókin er fínn prentgripur, laus við hroka, umbúnaðurinn í svipaðri kategoríu og besta kápa síðasta árs að mínu mati, kápan á Jarðnæði eftir Oddnýju Eir sem Ragnar Helgi Ólafsson gerði. Raunar eru fleiri ástæður fyrir útliti bókarinnar eins og Soffía Auður Birgisdóttir víkur að í eftirmála hennar, gripurinn kallast ekki aðeins á við útlit frumútgáfu verksins frá árinu 1946 heldur kallaðist sú útgáfa á við bækurnar sem Jóhann Jónsson skrifaði í. Blaðsíðurnar í frumútgáfunni eru bleikar, ég komst í tæri við hana í vikunni hjá mætum manni vestur í bæ og uppgötvaði að af síðunum leggur merkilega lykt. Eigandi bókarinnar sagði mér að hún dofnaði ekkert með árunum og að öll eintökin lyktuðu svona. Þetta var góð lykt. Útgefandi endurútgáfunnar er Lesstofan, nýtt og sérlega gæfulegt forlag.

Innihaldið er þrískipt: Texti Elínar Thorarensen um Jóhann Jónsson skáld og ástir þeirra í meinum, ævintýri og ljóð eftir Jóhann og áðurnefndur eftirmáli Soffíu Auðar Birgisdóttur. Bókin kom út áður árið 1946 og var fór lágt.

Þá að efninu: Þetta er blíð frásögn. Texti Elínar er stuttur og myndi kannski kallast prósaljóð í öðru samhengi. Hann lýsir sambandi þeirra Jóhanns í endursýn, eftir að Jóhann er dáinn, mörgum árum eftir að ástir þeirra urðu að engu fyrir sakir fátæktar og vesældar og kannski einhvers fleira, hugsanlega var barnsfæðing í spilinu; bókin er skrifuð eftir að Elín les grein Halldórs Laxness um vin sinn, Jóhann. Hún er skrifuð til að bæta upp í myndina af Jóhanni, klára hálfsagða sögu. Engum til höfuðs. Elín orðar það svona: "Hálfsögð er sagan, ef einn segir."

Sagan er brotakennd og lítt línuleg, hún gefur ekki mynd af því hvernig, nákvæmlega, þau kynntust og gerir ekki tilraun til að lýsa Jóhanni fjarlægt, hlutlægt eða einu sinni upphafið, kannski einmitt ekki í upphöfnu ljósi þegar öllu er á botninn hvolft. Myndin sem Elín gefur er nálæg, skotin senum og samræðubrotum, mynd af ástarsambandi og tíðaranda í senn, viðkvæmnislegur og næmur prósi sem má kalla rómantískan en ég vil það þó síður: Eins mætti segja hann hamsunskan en tilfinninganæmi í ætt við Knut Hamsun var í tísku á þessum tíma.

Hún kallaði hann Angantý, hann kallaði hana Brynhildi.

„Á svona fögru kvöldi vil ég deyja með þér, Brynhildur!“ „En ég vil lifa með þér, Angantýr!“ Við fengum hvorki að lifa né deyja saman. (33)

Ef þetta er ekki bókmenntatexti, þá veit ég ekki hvað. Hvort um sig nefnir hitt skálduðu nafni (úr fornbókmenntum) en fremur en að vera hástemmdur er textinn presís. Því fylgir, auðvitað, að þeir sem líta á íróníu sem frumskilyrði bókmenntatexta fá ekki það sem þeir vilja, að leita að mælskri merkingardreif í texta Elínar er að fara dyravillt, en öllum sem er ótæpilega hætt við „aulahrolli“ gefst hér kærkomið tækifæri til að hrista það helvíti af sér. Því hér er alvara eins og hún lítur út andspænis dauða og missi, heilli mannsævi í endurliti, sögum á reiki, hálfsannleika; enginn skortur á æðruleysi en sannarlega engin brandaramennska.

Ég alltsvo vil meina að Elín hafi verið merkilegur rithöfundur. Ef hún var það ekki, hvernig stendur á því að hún hafði einmitt hugrekkið til að standa á skjön við samtíma sinn – og jafnvel þvert á hliðarstrauma menntamanna –, hví hafði hún þá einmitt hugrekkið sem er þegar upp er staðið helsti mælikvarðinn á góðan rithöfund?

Annað brot í grenndinni sýnir anda þessa skrifs og mannlýsinga þess:

Það var mikið óhappaverk, að rægja Gest við Ingunni, því að hann unni henni mikið, og hún iðraðist þess alla æfi að fara eftir þessu ólánsbréfi ,sem henni var skrifað.(34)

Hér er verið að tala um Ingunni, föðursystur Elínar, sem sleit trúlofun við Gest Pálsson skáld vegna rógs. Meðal annarra orða: Sá sem les texta frá fyrri hluta tuttugustu aldar hlýtur fyrr eða síðar að komast á þá skoðun að ríkjandi greinamerkjavenjur dagsins í dag taki lífið úr texta, hikið, blæbrigðin og kúnstpásurnar fletjast út í æðibunugangi kommuleysisins. Það skiptir svo sem ekki máli, hér skín í gegn sá mannskilningur að hlutirnir eru viðkvæmari en margur heldur, orð séu þung og skrefin torveld, að veröldin sé staður þar sem hlutirnir hafa afleiðingar.

Þetta er bók sem auðgar skilninginn á Jóhanni Jónssyni sem skáldi, höfundarferli hans og persónu. Reyndar er ekki alveg víst að nú um stundir kveiki allir á því hver hann yfirleitt var, Jóhann Jónsson var goðsögn í lifanda lífi, höfundur „Söknuðar“, einhvers magnaðasta nútímaljóðs íslenskrar bókmenntasögu, ljóðsins sem byrjar á: „Hvar hafa dagar lífs þíns lit sínum glatað“. Hann var talandi skáld, að sögn, haltur eins og Byron, dó fyrir aldur fram og sagði vinum sínum sögur á banabeðinu sem þeir skrifuðu skáldverk upp úr. Þeir sem sóttu bókabúðir á árunum eftir 1986 eiga vafalaust heildarsafn hans sem þó vantar ýmislegt í og sömu sögu má segja um eldra heildarsafn Jóhanns.

Hér birtist öðruvísi Jóhann, ungur maður sem vildi verða ævintýraskáld að hætti H.C. Andersen, maður sem lifði ríku bókmenntalífi með Elínu Thorarensen, hún leit á hann sem ævintýraskáld og þau lifðu í undralandi. Um endurútgáfuna hefur sitthvað verið skrifað, hér má benda á bloggfærslur, eina og aðra, og ekki síst grein sem Soffía skrifaði í Kistuna á sínum tíma, á prýðisfínan útvarpsþátt Soffíu Auðar, ég finn bara annan af tveimur (einhvern tíma fjallaði Jón Hallur Stefánsson líka um Angantý í þáttaröð um jaðarbókmenntir), auk greina í Tímariti Máls og menningar eftir Guðrúnu Helgadóttur og Gunnar Má Hauksson sem hvor um sig bæta sýnina á liðna tíð.

En um frumútgáfuna var alltsvo þagað þykku hljóði. Hvers vegna? Og verður sagt með vissu að svo sé? Er hægt að kalla það þöggun, ótvírætt? Nei, auðvitað ekki ótvírætt. Þöggun er einmitt hinn fullkomni glæpur: Það er ekki hægt að færa sönnur á hann. – Hvernig þöggun? spyr þaggarinn. – Er eitthvað konkret til marks um hana? Er hún annað en öfund og dómgreindarbrestur og þeim sem slíkt tautar til skammar? kann að fylgja í kaupbætið með háðsglotti og flími. Hinn þaggaði á ekkert svar, því ekki verður þögn komið fyrir innan gæsalappa, tilvitnanabók um þöggun í verki væri þunn í roðinu.

Allir sem eitthvað hafa fylgst með umræðum um konur og bókmenntir á undanförnum áratugum þekkja hugtakið, sem er skýrt í bókinni. Þöggun kann að gerast nokkurn veginn svona: Hópur fólks, til dæmis menntakreðsa, kannski menntastétt í heilu samfélagi, kemur sér saman – beinlínis, með samkomulagi sem hreinlega er orðað en þó á laun – um að þegja yfir einhverju sem er því, af einhverjum orsökum, óþægilegt. Í því þaggaða getur falist það merkilegasta og mest lýsandi við sögu hvers tímabils; sagan um Angantý og Brynhildi segir býsna margt um íslenska sögu, ýmislegt um andrúmsloft og viðhorf liðins tíma, þekkingarkerfi hans og útilokunarhætti, ef ég má orða það svolítið hátimbrað.

Heimildir Soffíu Auðar í eftirmála um viðtökur og þöggun bókar Elínar eru sumar hverjar munnlegar og svo er að sjá sem sitt lítið af hverju hafi verið gert til að stoppa bókina af. Einn helsti menningarfrömuður landsins, Kristinn E. Andrésson, er sagður hafa reiðst bókinni svo mjög að hann lét hana hverfa af bókasafni einkaheimilis og minnir sú saga talsvert á sögu sem sögð er af Halldóri Laxness og Kristjáni Eldjárn forseta sem stóð hann að verki við að hnupla sínum kommúníska ópus úr bókasafninu á Bessastöðum eftir að allt sem þar stóð hafði reynst rangt. Það fallega við þá sögu er hve ljúfmannlega Kristján brást við þessu, með fullum skilningi á mennskum breyskleika og mennskri freistni. En þó lét hann bókina standa á Bessastöðum.

Hvers vegna að þagga þessa bók? Soffía Auður leiðir að því líkum að ástarsamband þeirra Elínar og Jóhanns hafi riðlað of mörgum hólfum í borgaralegu samfélagi síns tíma, stéttvitund borgarans hafi verið viðbrugðið og ekki síður gæsla á ímynd skáldsins sem er ansi sterk; hún segir einnig að hugsanlega hafi aldursmunar þeirra skötuhjúa, 15 ár, verið viðkvæmt mál á þeim tíma. Í svipaðan streng tekur Guðrún Helgadóttir síðan í grein í Tímariti Máls og menningar. Þetta er djörf kenning og ögrandi. Var aldursmunur svo mikið mál í fortíðinni? Afi minn og amma voru fædd á sitt hvorri öldinni og aldursmunurinn hljóp á áratugum. En hann var hinsvegar á hinn veginn: Hún var miklu yngri en hann.

Það mætti segja mér að aldursmunur geti býsna viðkvæmur bæði þá og nú og ekki síst þegar konan er eldri og kvenótti bætist á aldursníð ofan. Tilfellið er hinsvegar að Soffía einfaldar ekki málið í eftirmála sínum heldur gerir ráð fyrir ýmsu, þetta er margslungið og snúið. Í texta Elínar kemur fyrir margt mektarfólk úr menningarheiminum og hann er ekki síður aldarfarslýsing en ástarsaga. Og það má kannski ekki hver sem er tala hvar sem og hvenær sem er um menningu, síst af öllu flækja myndina af skáldi sem er jafn mikilvægt íslenskri menningu og Jóhann Jónsson.

Nú ætla ég ekki að reyna að tækla þetta (þetta er blogg, þið vitið, ég hef aldrei litið á mig sem fræðimann) heldur bendi á firnagóðan eftirmála Soffíu, þar sem enda er komið inn á ýmislegt fleira, til dæmis er þar að finna uppljóstrun um tilurð kvæðis Þórbergs um Skólavörðuholtið hátt. Sjálfum finnst mér ekki ólíklegur sá möguleiki sem Soffía bendir á að goðsagnasmíðin í kringum Jóhann Jónsson hafi illa mátt við því að einhver færi að hrófla við henni, bæta í hana mennsku. Helsti ábyrgðarmaður goðsagnarinnar um Jóhann var Halldór Laxness.

Ég er hugsanlega kominn út á hálan ís en upphafin mynd Halldórs Laxness af Jóhanni Jónssyni kann að hafa verið um leið heimsmynd tímans, heimsmynd sem felur í sér Halldór sjálfan, heimsmynd sem mátti ekki við of mikilli mennsku þótt hún kenndi sig gjarnan við húmanisma. Þessar þagnir í tónverki heimsmyndarinnar, svo ég haldi ótrauður áfram með eignarfallstimbur, eru víðar og á fleiri stöðum kemur Halldór við stóra sögu. Hefur til dæmis einhver kannað það, án þess að líta undan, hvernig grein sem Halldór skrifaði um Hellismannasögu tók gagngerum breytingum þegar hún var endurbirt í bók en þó var þar að engu getið og ekki þakkað að Þorsteinn frá Hamri hafði skrifað andsvar og hrakið allar helstu fullyrðingar Halldórs um söguna svo ekki léku nokkur tvímæli á? Þorsteinn gaf út skáldsögu nokkru síðar þar sem Hellismannasaga kemur við sögu. Sú bók fór lágt.

Hvað er þagað um og af hverju? Það getur verið erfitt að sjá mikilvægi þessara spurninga eftir því sem klisjur laumast inn í tungutak okkar, orð lenda í ofnotkun og útvatnast, því auðvitað er ekki hægt að stóla á að allt sem þagað er um sé þaggað; en þetta er mikilvæg og gild spurning. Mjög mikilvæg. Það er til þöggun. Af ýmsu tagi. Málið er ekki „úrelt“ í dag, svo ég noti mest óþolandi orð íslenskrar tungu.

Þetta er bók sem má mæla með fyrir áhugafólk um gömlu Reykjavík eða kannski áhugafólk um hugmyndalega hugarfarsfleka, fólk sem vill víkka sýn sína á Jóhann Jónsson, áhugafólk um óþægilega nálæga bókmenntatexta eða kannski áhugafólk um ástina eða þagnir, taktmælingarfélag Reykjavíkur, tónverkamiðstöð, hellarannsóknarfélag Íslands eða Lulu, þeirrar sem söng To Sir With Love. Þetta er bók sem á margvíslegt erindi.

Einmitt þegar hrópað er hæst og erfiðast er að hugsa það, þá á að spyrja: Yfir hverju er þagað?

PS Þetta er ekkert mjög blogglega stílað hjá mér en ég vil samt endilega heyra skoðun þeirra sem hafa lesið bókina og hinna sem eiga það eftir, kommentakerfið er opið. Eða ef einhver vill diskútera fordóma og hatur út í Önnu Mjöll og Cal eða Madonnu og unga kærastann hennar eða óbeit á aldursmun í fortíðinni. Svo má líka bara þegja.

Hermann Stefánsson